Verjaardag dichteres Rose Ausländer

Vandaag is het precies 116 jaar geleden dat de dichteres Rose Ausländer (11 mei, 1901) in Tsjernivtsi onder de naam Rosalie Beatrice „Ruth“ Scherzer werd geboren. De joodse, uit de Boekovina stammende dichteres, die haar gedichten in het Engels en het Duits schreef, overleed op 3 januari 1988 in een Joods verpleeghuis in Düsseldorf. De laatste elf jaar van haar leven was ze bedlegerig, verliet haar kamer niet en hield zich enkel en alleen nog met het schrijven van gedichten bezig.

Levensloop in het kort
Tijdens de Eerste Wereldoorlog, in 1916, bezetten de Russische troepen haar geboortestad. Ze vluchtte met haar ouders naar Boedapest en later naar Wenen. Na terugkeer in 1920 verlaat ze een jaar later op aanraden van haar moeder wederom Tsjernivtsi. Ze emigreert met haar studievriend Ignaz Ausländer naar Amerika en gaat daar als boekhoudster aan de slag. In de tot 1927 door haar geredigeerde American Herold almanak schrijft ze haar eerste gedichten. Ze trouwt in 1923 met haar studievriend Ignaz Ausländer. Dat huwelijk houdt tot 1926 stand. In dat jaar wordt ze Amerikaanse staatsburger. In 1930 is de officiële scheiding. Rose Ausländer behoudt de naam van haar ex-man tot aan haar dood.

Lees verder

Literatuur in eenvoudig taalgebruik

Literaturhaus Frankfurt (Foto: Sebastian Schramm)

Literaturhaus Frankfurt (Foto: Sebastian Schramm)

Als literatuur heel eenvoudig is. Zo luidt de titel van een artikel dat vandaag in de Augsburger Allgemeine staat. Het gaat in de tekst om een uniek project in Duitsland: auteurs schrijven teksten voor mensen met schrijf- en leesgebreken.

Het artikel begint met een citaat: “Deze schuilplaats is als een schip op open zee. Je kunt niet gewoon van boord gaan. Wie uitstapt is dood.” Deze woorden sprak schrijfster Alisa Walser op een avond in het Historisch museum in Frankfurt. Het is het verhaal van Margot Frank, de zus van Anne Frank. Alisa Walser kiest bewust korte zinnen, eenvoudige woorden en geeft toelichting bij metaforen. Deze eenvoud geeft de tekst een bepaalde esthetiek. De meermaals onderscheiden schrijfster heeft hem echter niet om die reden geschreven. Ze wil met de tekst veel mensen bereiken en niemand uitsluiten. Daarom is de tekst die ze op deze avond in het museum voorleest in de zogenaamde eenvoudige taal geschreven.

alissa_walser_2010

Schrijfster Alisa Walser

Eenvoudige taal dient ertoe de alledaagse taal of vaktaal begrijpelijk te maken. Anders dan bij de “lichte taal” richt deze taal zich niet hoofdzakelijk op mensen met een handicap maar op mensen met een geringe schrijf- en leescapaciteit. Daaronder vallen naast dyslectici bijvoorbeeld ook immigranten. De eenvoudige taal vereenvoudigt de grammatica en de woordenschat, zinnen zijn korter en vreemde woorden worden vermeden. Begrippen uit het dagelijks leven worden echter als beken verondersteld en ook bijzinnen zijn toegestaan. Alisa Walser is een van de zes schrijvers die voor het project Frankfurt, deine Geschichte teksten in eenvoudige taal heeft geschreven. Dit initiatief van het Historisch Museum Frankfurt, het Literaturhaus Frankfurt en de afdeling voor inclusie van de stad Frankfurt is uniek in Duitsland.

De gestelde eis is tevens de uitdaging: eenvoudige taal als kunstvorm. “Tot nu toe is er maar weinig literatuur die naar eenvoudige taal werd vertaald”, zegt Hauke Hückstädt in het artikel. Hij is de baas van het Literaturhaus in Frankfurt. “Van bekende schrijvers zijn er echter geen teksten die speciaal in een eenvoudige taal werden geschreven.” De zes schrijvers van het project in Frankfurt, waaronder Kristof Magnusson, Henning Ahrens en Olga Grjasnowa, hebben dit veranderd. Ze hebben zelf regels opgesteld om zichzelf niet te verliezen in tijdsprongen en kunstig geconstrueerde zinnen. Hun verhalen gaan over personen of gebeurtenissen uit de geschiedenis van Frankfurt en zullen volgend jaar tijdens lezingen worden voorgesteld.

Volgens een onderzoek is 14,5 procent van de Duitse bevolking tussen 18 en 64 jaar zogenaamd functioneel analfabeet. Dat zijn circa 7,5 miljoen mensen. Ze kunnen weliswaar aparte zinnen lezen of schrijven maar niet complete teksten. Bovendien hebben 13,3 miljoen mensen die niet als functioneel analfabeet worden beschouwd moeilijkheden met het lezen en schrijven. Bij elkaar zijn dat meer dan 21 miljoen mensen (Duitsland heeft 80 miljoen inwoners). Eenvoudige taal kan daarentegen 95 procent van de bevolking lezen en begrijpen.

“Sommigen zijn van mening dat er voor mensen die op eenvoudig taalgebruik zijn aangewezen toch kinder- en jeugdboeken”, zegt Hauke Hückstädt van het Literaturhaus. “Dat vinden wij niet.” Ook Angela Taugher kent het probleem. Zij is met haar zoon Sascha naar de lezing gekomen. De 16-jarige heeft een handicap, kan boeken in de standaardtaal niet goed begrijpen.

“Het is heel moeilijk passende boeken voor zijn leeftijd te vinden”, zegt ze. In de lezing was hij geïnteresseerd. “Hij luisterde de hele tijd nieuwsgierig toe”, beschrijft zijn moeder. “Hij wist van tevoren niet, wat hem te wachten stond. Maar hij kan begrijpen wat er in de verhalen gebeurt.”

litBron: Augsburger Allgemeine, 21.12.2016
Titel: Wenn Literatuur ganz einfach ist

Opsluiten en genieten

Hieronder staat een voorproefje van mijn bijdrage in de huidige uitgave van Kunsttijdschrift Vlaanderen.  Dit nummer staat helemaal in het teken van de Frankfurter Buchmesse en de Vlaamse boekenwereld. Net als de andere uitgaven van Kunsttijdschrift Vlaanderen is het weer een écht bewaarexemplaar!

Trend bij Duitse boekwinkels

webfoto_einschliessenundgeniessen

Anne Heine–Hagen, eigenaresse van boekhandel Kortenkamp in Haltern am See.

Door de komst van Amazon bleven bij veel boekwinkels in Duitsland de klanten weg. Duitsland is de belangrijkste buitenlandse markt voor het Amerikaanse internetbedrijf. In 2012 bedroeg de omzet van amazon.de 8,7 miljard dollar, een jaar later 10,5 miljard dollar en in 2014 kon amazon.de een omzet van 11,9 miljard dollar noteren. Boekhandelaren doen er alles aan hun klanten te behouden en nieuwe te winnen. Naast de traditionele lezingen door schrijvers houden ze ook andere bijeenkomsten zoals bijvoorbeeld Opsluiten en genieten (Einschießen und genießen), waarbij je je ’s avonds in de boekenwinkel laat opsluiten om bij het genot van drankjes en hapjes ontspannen ontspannen het boekenaanbod te bekijken.

Hapjes, drankjes en boeken
Anne Heine–Hagen is eigenaresse van boekenwinkel Kortenkamp in het stadje Haltern am See, gelegen op de grens van Münsterland en het Ruhrgebied. Sinds 2012 organiseert ze Opsluiten en genieten. Een vaste klant bracht haar op het idee. ‘Die persoon had een foldertje bij zich van een Zwitserse boekhandel die dit soort avonden houdt. Wij dachten toen: dat doen wij ook.’ De boekenzaak van Anne Heine–Hagen is een familiebedrijf. Het ontstond uit de boekbinderij die haar overgrootvader Alexander Kortenkamp in 1869 op deze locatie in het leven riep. Ik zit met haar in een hoek van de winkel, de plek waar tijdens de bijeenkomst de hapjes en drankjes staan voor degenen die zich hier na sluitingstijd laten opsluiten. ‘De zaak sluit om 18:30 uur. Daarna bereid ik alles voor. Dus ik zet de glaasjes op tafel, de wijnflessen en bijvoorbeeld schaaltjes met zoute krakelingen of stengels. Als om 19:00 uur de gasten binnen zijn leg ik uit dat ze alle boeken kunnen inlezen, dat ze kunnen eten en drinken en ik vertel bijvoorbeeld ook waar de toiletten zijn. Het belangrijkste is dat ze weten dat ze er ook weer uit kunnen. Ik laat altijd mijn mobiele telefoonnummer achter voor het geval er iets gebeurt. Tegen 22:00 uur kom ik terug, praat nog eventjes met de gasten, beantwoord wat vragen, reken de boeken af die ze willen kopen, ruim op en sluit de winkel weer af’, vertelt Heine-Hagen.

webfoto_einschliessenundgeniessen2

Einschließen und genießen in boekwinkel Knodt in Würzburg (foto: © Blog “Schatz, ich will ein Buch von dir!”)

Toename
Het evenement duikt steeds vaker op. Boekhandel Rainhof Scheune in Kirchzarten biedt het onder de naam Buchgenuss nach Ladenschluss (boekengenot na sluitingstijd) aan. Die Buchhandlung in Homberg/Ohm stelt het op de website onder de naam Spätlesen (laatlezen) voor. Ook in Zwitserland en Oostenrijk nodigen boekhandelaren hun klanten uit voor een gezellig, exclusief avondje in de winkel. Hoeveel zaken dat evenement houden, is niet bekend. Dat zegt Claudia Paul. Zij is woordvoerder van de Börsenverein des Deutschen Buchhandels. Dat is de vereniging van het boekenvak die ook de Frankfurter Buchmesse organiseert. ‘Getallen over de acties zijn bij ons niet voorhanden. Dat wordt nergens geregistreerd, maar je kunt ervan uitgaan dat het aantal van dit soort evenementen stijgt. Bovendien praten collega’s er met elkaar over welk format of welk idee goed loopt en dat wordt dan ook op een andere plek overgenomen’, verduidelijkt Paul.

Creativiteit
De bijeenkomst is opgezet als een vorm van klantenbinding, maar ook om je als winkel van andere boekenzaken te onderscheiden en zo nieuwe klanten te lokken. Rondom het thema boeken en de boekwinkel worden tal van acties georganiseerd. ‘Het zijn niet meer uitsluitend de klassieke lezingen of de leesmiddagen voor kinderen’, legt Paul uit. ‘Steeds vaker doet het evenement-karakter van zich spreken. Daartoe behoort ook een actie zoals Einschießen und Genießen. Wij als belangenbehartiger voor boekhandelaren en uitgevers worden enthousiast van dergelijke acties rondom boeken. Hoe creatiever, hoe beter, want alleen zo geef je het levendige en spannende karakter van de boekhandel weer en alleen zo enthousiasmeert een boekhandelaar zijn klanten. Uiteindelijk bindt hij zijn klanten daar ook mee. Het is plezierig en leuk zelf weer eens in de winkel rond te snuffelen en boeken te kopen.’

webfoto_einschliessenundgeniessen3

Einschließen und genießen in boekwinkel Knodt in Würzburg (foto: © Blog “Schatz, ich will ein Buch von dir!”)

Persoonlijke ervaring
De Duitse bloggers Bianca Guerrieri en Agnes Bobrowski hebben een boekenblog. Vorig jaar berichtten ze over hun gezamenlijke eerste ervaring met Einschließen und genießen bij boekhandel Knodt in Würzburg. ‘Ik moet zeggen, het heeft absoluut iets verhevens om na sluitingstijd als VIP door de kasten te snuffelen, te gaan zitten en verschillende soorten literatuur in te kijken. Als extraatje bezorgden de klaargezette stoeltjes aan de avond nog een bepaald soort gezelligheid’, merkt Bobrowski op in haar blog Lesemaus im Schafpelz. De twee bloggers waren in het gezelschap van een vrouw die de boekwinkel al sinds langere tijd bezoekt. ‘Die vaste klant vertelde ons anekdotes die haar al tientallen jaren met de boekwinkel verbinden. Het is mooi te zien dat ook in tijden van online-boekhandelaren de persoonlijke adviezen van vakmensen nog worden gewaardeerd’, schrijft Guerrieri over de deelneemster die er kind aan huis is. Ze komt tot de conclusie dat de avond zeer liefdevol was georganiseerd met heerlijke hapjes en een bijzonder vriendelijke dienstverlening. ‘Ik hoop dat veel mensen zich bij Einschließen und genießen aanmelden en dat deze actie veel navolgers heeft’, schrijft ze verder op haar blog Schatz, ich will ein Buch von dir!

E-books
Als je het in Duitsland over de kleine, klassieke boekhandels hebt dan kom je niet om Amazon heen. Ze staan als David en Goliath tegenover elkaar. De Amerikaanse onlinereus beschikt over zijn eigen e-reader met de naam Kindle. Daarmee kun je enkel de e-books van Amazon lezen. In 2013 verscheen Tolino op de Duitse markt. Dat leesapparaat is het antwoord van toonaangevende Duitse, Oostenrijkse en Zwitserse boekhandels op Kindle. Een jaar later deed in België het Tolino Shine model zijn intrede. Volgens Anne Heine–Hagen functioneert de Tolino goed. ‘Het e-book en het haptische boek, om het maar zo te zeggen, vullen elkaar goed aan. In het begin werd er gevreesd dat het gedrukte boek gevaar liep. Als boekhandel moet je het e-book ook aanbieden, want anders word je een beetje als antiquarisch aangezien. Wat dat betreft moet je met de tijd meegaan. Het e-book is handig voor mensen die op reis gaan.’ Naast het e-book en de e-reader is het voor de boekhandelaar noodzakelijk een website te hebben en als het even kan ook een onlineshop. Boekhandel Kortenkamp heeft zijn onlineshop ruim vijf jaar in gebruik. Hoewel je de boeken thuis kunt laten bezorgen halen de meeste gebruikers de bestelling zelf in de boekwinkel af en combineren dat uitstapje vaak met andere bezigheden in de stad.

tsBoekhandelprijs
In 2014 riep de Duitse staatssecretaris voor Cultuur en Media Monika Grütters de Duitse Boekhandelprijs (Deutscher Buchhandlungspreis) in het leven om de kleine boekwinkels in Duitsland te ondersteunen. ‘Het zijn juist de kleine boekwinkels die in Duitsland nog in alle regio’s voorhanden zijn en die mensen in alle leeftijdsgroepen met competent advies en inspirerende bijeenkomsten ondersteunen bij de plezierbeleving aan het lezen en het gesprek over literatuur. Ze staan er ook borg voor dat boeken en schrijvers die niet op de bestsellerlijsten staan voor het voetlicht worden gebracht. Door internetgiganten zoals Amazon worden ze echter sterk bedreigd. Uiteindelijk beslist het koopgedrag van de klanten hoe de klassieke boekhandel in de toekomst zal voortbestaan. De Duitse regering schenkt de Duitse Boekhandelprijs ter waarde van een miljoen euro om bij het grote publiek het bewustzijn van de betekenis van deze culturele wegmarkeerders in onze steden te verscherpen’, stelde Grütters tijdens de uitreiking van de eerste Boekhandelprijs in 2015. De boekwinkels artes liberales-Buchladen uit Heidelberg, Literatur Moths uit München en boekhandel Rote Zora Merzig uit Merzig mochten elk 25.000 euro in ontvangst nemen. Vijf andere winnaars ontvingen elk 15.000 euro en 100 boekwinkels namen ieder 7.000 euro mee naar huis. De prijswinnaars van 2016 worden op 5 oktober 2016 in Heidelberg bekendgemaakt.

Toekomst
De meeste deelnemers aan Opsluiten en genieten gaan met één of meerdere boeken naar huis. ‘Een prettige bijkomstigheid’, vindt Anne Heine–Hagen. Na ruim vier jaar rijst de vraag of het evenement Opsluiten en genieten voor boekhandel Kortenkamp nog steeds de moeite waard is. Immers, alle potentiële deelnemers hebben zich nu toch wel een keertje laten opsluiten. ‘Dat dachten wij ook, maar …..lees het complete artikel in de huidige uitgave van Kunsttijdschrift Vlaanderen. Bestel via deze link.

Vanaf minuut 05:40 is te zien hoe een avondje ‘Einschießen und genießen’ er bij boekenwinkel Kortenkamp in Haltern am See uitziet (april 2012).