Blog Allard van Gent

Regelmatig maak ik gebruik van de S-Bahn in Berlijn. Als de stadstrein aan komt rijden, loop ik alvast een paar meter op goed geluk in de rijrichting. Als hij langzaam aan mij voorbijtrekt, kijk ik hoe druk het in de treinstellen is. Vlak voordat de deuren opengaan is het een kwestie van snel beslissen: welk treinstel gaat het worden?

Aan dit ritueel komt een einde, althans, als het pilotproject Lightgate van de Deutsche Bahn en de deelstaten Berlijn en Brandenburg slaagt. Sinds gisteren wordt er getest op de stations Alexanderplatz, Hackescher Markt, Friedrichstraße, Hermannstraße, Bellevue en Hauptbahnhof.

Op deze stations geven de vertrekborden aan hoeveel ruimte er nog in de afzonderlijke S-Bahn treinstellen beschikbaar is. Groen betekent veel ruimte, geel staat voor gemiddelde capaciteit en rood betekent dat het druk is in het desbetreffende rijtuig.

De metingen worden gedaan met behulp van een lichtstraal. Afhankelijk van het aantal personen in de S-Bahn wordt deze lichtstraal vaak of minder vaak onderbroken. Hieruit ontstaat een meetwaarde met een nauwkeurigheid van meer dan 90 procent, aldus de Deutsche Bahn.

Lees meer over dit project (Duits)

In de Duitse deelstaten Thüringen en Saksen wordt op 1 september een nieuw deelstaatparlement gekozen. Drie weken later vinden de deelstaatverkiezingen in Brandenburg plaats. Deze drie verkiezingen worden bijzonder kritisch bekeken, omdat de rechtspopulistische AfD hier veel kiezers heeft.

Zouden er komende zondag verkiezingen zijn, dan zou de AfD in Thüringen 30% van de stemmen krijgen en de grootste partij zijn, gevolgd door CDU/CSU met 21%. In Saksen zou de AfD met 30% van de stemmen op de tweede plaats achter de CDU/CSU eindigen. In Brandenburg zou de AfD 24% van de stemmen krijgen en net als in Saksen als grootste partij uit de bus komen. Via deze link kun je de prognoses bekijken.

In de Duitse media is volop aandacht voor de naderende deelstaatsverkiezingen in de voormalige DDR-deelstaten. Veel aandacht trekt een interview van gisteren met de politiek dichter en zanger Wolf Biermann in Die Zeit. Zijn werk staat in het teken van het gedeelde Duitsland. Hij uit vaak fundamentele kritiek op het stalinistische regime van het voormalige Oost-Duitsland. In het eerder genoemde interview veegt hij de vloer aan met de extreemrechtse politicus Björn Höcke van de AfD en met Sarah Wagenknecht, die met haar nieuw partij BSW stemmen bij de AfD probeert weg te kapen.

“Wij Duitsers hebben een totalitaire stamboom met een opgelegde democratie,” scheldt een woedende Wolf Biermann. In het interview in Die Zeit neemt hij vooral aanstoot aan de Oost-Duitsers. Hij trekt hun hun vermogen tot democratie in twijfel: ”Niet alle, maar te veel geleerde onderdanen in het Oosten verwachten dat de staat alles regelt zoals in een strenge verzorgingsinstelling.” In de DDR vocht zelfs tijdens de volksopstand van 17 juni 1953 slechts een “fataal ongeorganiseerde minderheid” terug, zegt hij: “Zij die onder de dictatuur te laf waren, komen nu zonder risico in opstand tegen de democratie. Ze klagen over het gemis van de gemakken van de dictatuur en de ontberingen van de democratie zijn hen vreemd. En hun schaamte vreet aan hun gevoel van eigenwaarde. Ze romantiseren hun oude leven en stemmen op AfD of het nieuwe bedrijf van Sahra Wagenknecht. Wagenknecht en Höcke zijn het politieke bruidspaar van dit moment. Wat bij elkaar hoort, groeit in de voormalige DDR naar elkaar toe: de erfgenamen van Hitlers nationaalsocialisme en Stalins nationaal-communisme.”

Deze bijdrage staat ook op joop.nl

Nabokov woonde vijf jaar aan de Nestorstraße 22, van 1932 tot 1937. Van zijn verblijven in Berlijn was dit een vaste thuisbasis waar hij de langste aaneengesloten tijd bleef. Hier schreef hij ook drie hoofdstukken van zijn Russische en tegelijkertijd Berlijnse roman The Gift (De gave, vertaald door Anneke Brassinga). In deze roman noemde hij de Nestorstraße de Agememmonstraße.

“Het huis waarin Fjodor woonde was een hoekhuis dat uitstak als een enorm rood schip met een complexe torenstructuur op de boeg, alsof een saaie, degelijke architect plotseling gek was geworden en een reis naar de hemel had gemaakt.” Zo beschreef Nabokov zijn huis in de roman. Het gebouw op de hoek van de Nestor- Paulsborner Straße staat er nog, de bakstenen gevel is gepleisterd, maar de toren is gesloopt.

Nabokov was in de nazomer van 1922 om een tragische reden naar de stad gekomen. Zijn vader V.D. Nabokov, advocaat en liberaal parlementslid tot de Oktoberrevolutie, was in maart gedood bij een aanslag in de Berliner Philharmonie. Een aanhanger van de tsaar had hem neergeschoten tijdens een bijeenkomst van verbannen Russen. Hij had geprobeerd de spreker te beschermen die het doelwit van de aanslag was. Vandaag ligt V.D. Nabokov op de Russische begraafplaats in Tegel. Zijn zoon Vladimir, die toen in Cambridge studeerde, verhuisde naar Berlijn om zijn moeder te ondersteunen.

Nabokov voelde zich echter nooit echt thuis in de stad – en toch bleef hij 15 jaar. “Hier werd hij schrijver en vond hij zijn stijl,” schrijft Dieter E. Zimmer in zijn boek Nabokovs Berlin. De stad diende als inspiratiebron voor hem. Hij ontmoette zijn toekomstige vrouw Vera Slonim in Berlijn en zijn zoon Dmitri werd hier geboren.

“Om te overdrijven zou je kunnen zeggen dat hij nooit iets heeft verzonnen,” schrijft Zimmer, die Nabokovs boeken in het Duits heeft vertaald en heeft uitgegeven. In Berlijn liet de schrijver zijn literaire sporen na met liefdesgedichten, verhalen en romans.

“Toen hij in Berlijn aankwam, stond hij even stil, of liever gezegd had hij het gevoel dat hij ononderbroken op de vlucht was geweest en nu voor het eerst tot stilstand was gekomen,” schrijft Nabokov in zijn Russische verhaal Ein Ehrenhandel (Duitse titel) uit 1927.

Nabokov kon zich onderdompelen in de Russische gemeenschap. De metropool met vier miljoen inwoners was het centrum van de Russische ballingschap. Ongeveer 350.000 Russen die de bolsjewieken waren ontvlucht, hadden zich in de stad gevestigd en stichtten er verenigingen, clubs en uitgeverijen.

Een van de centra van dit “Petrograd aan de Spree” was de Wittenbergplatz. In 1921 opende de boekhandel van uitgeverij Slovo aan de Bayreuther Straße links van het plein zijn deuren. Hier verschenen Nabokovs eerste boeken. Schuin tegenover de KaDeWe lag het Russische “Restoran-Kafe Passauer”, een paar honderd meter verder de Kurfürstendamm, Nabokovs gebied.

De teksten pikken het ritme van de stad op. “In de etalage van de apotheek maakte een mechanische reclamefiguur scheerbewegingen, trams reden piepend voorbij en het begon te sneeuwen,” beschrijft hij de indrukken van de flaneur.

Berlijn is echter een tussenstop die de schrijver niet al te vleiend beschrijft. Tijdens de tramrit wordt hij bevangen door een “venijnige, beklemmende haat tegen de logge traagheid van dit meest ongetalenteerde vervoermiddel”. Hij doet verslag van de Brandenburger Tor: “Daar was hij, de logge poort. Breedheupige bussen wurmden zich door zijn openingen en rolden verder over de boulevard.” Unter den Linden schrijft hij een “pseudo-Parijsachtig karakter” toe.

En Nabokov had geldzorgen. Hij houdt met Russische lessen zijn hoofd boven water en werkt als tennisleraar op de tennisbaan achter de Schaubühne aan de Lehniner Platz. Vandaag de dag is er niet veel meer over van de banen tussen de flatgebouwen uit de jaren 20, ontworpen door architect Erich Mendelsohn (1887-1953). De zandbaan is overwoekerd door gras en projectontwikkelaars snakken naar de bijzonder goed gelegen en exclusieve lap grond.

Nabokov heeft weinig contact met Duitsers, hij mag ze niet echt, maar heeft er ook een slecht geweten over. “De overtuiging van de Russen dat een klein deel van de Duitsers vulgair was en het grote deel ondraaglijk vulgair, kende hij heel goed, een overtuiging die een kunstenaar onwaardig was; en toch…”, schreef hij voor een gepland vervolg op zijn roman Die Gabe. Later zou hij dit harde oordeel herzien.

Zelfs nadat Adolf Hitler in januari 1933 aan de macht kwam, bleven Nabokov en zijn gezin in Berlijn. Hij vond Duitsland weliswaar “beklemmend als hoofdpijn”, haatte de nazi’s en beschreef Hitlers stem als een “beestachtig gebrul” en “bezeten woordenvloed”. Maar waarom wachtte hij zo lang terwijl de uittocht van Duitse Joden en nazi-tegenstanders al lang begonnen was?

Nabokovs pogingen om werk te vinden in Frankrijk of Engeland mislukten keer op keer. Maar dan verliest Vera haar baan. In april 1937 verhuist het gezin uit de woning in de Nestorstrasse en op 6 mei vertrekken ze naar Praag. Vladimir Nabokov keerde nooit meer terug naar Duitsland.

BRON: Ausflug in den Himmel: Nabokovs Berliner Hassliebe (Die Zeit, 29 augustus 2017)

Hier woonde Nabokov in Berlijn:

Egerstraße 1, 1. etage van augustus 1920 tot september 1921
Sächsische Straße 67 van september 1921 tot december 1923
Trautenaustraße 9, pension Elisabeth Schmidt van augustus 1924 tot april 1925
Westfälische Straße 29, c/o Cohn van januari 1932 tot juli 1932
Nestorstraße 22 / 3. verdieping, c/o Anna Feigin van juli 1932 tot januari 1937