Volgende week wint iemand de Nobelprijs voor literatuur

literaDe bekendmaking van de Nobelprijs voor literatuur valt altijd op een donderdag in de eerste helft van oktober. De exacte datum geeft de Zweeds Academie traditioneel pas op maandag in de week van de bekendmaking prijs. De eerst mogelijke datum van donderdag 2 oktober is verstreken, dus zal het volgende week zijn, donderdag 9 oktober om 13:00 uur.

Cees Nooteboom
Vorig jaar won de Canadese Alice Monroe de prijs als ‘grootmeesteres van het korte verhaal.’ Volgens een bericht op het Nederlandse literair weblog Tzum is bij het online wedkantoor van Ladbrokes Haruki Murakami de grote favoriet. Dat is hij al jaren. Volgens datzelfde bericht is Cees Nooteboom de enige Nederlander die kans maakt op de prestigieuze literaire prijs.

Die Welt
Wat schrijven de Duitse media? Die Welt noemt naast Murakami de Keniaanse verteller Ngugi wa Thiong’o, die met zijn lijvige roman ‘Wizard of the Crow’ Afrikaanse literatuurgeschiedenis schreef. Het Duitse dagblad plaatst in die context een citaat van de Ladbrokes’ woordvoerder Alex Donhue van begin september: ‘Het is altijd de moeite waard het geld uit Zweden te volgen en op dit moment is het Ngugi wa Thiong’o, waar ze van houden.’

Verder schrijft Die Welt dat je rekening moet houden met de winnares van vorig jaar. Dus volgende week wordt het een man die romans, gedichten, essays of theaterstukken schrijft, in wat voor taal dan ook, behalve Engels. Bovendien mag hij niet van het Noord-Amerikaanse continent komen. Dus slechte vooruitzichten voor de ‘permanente kandidaat’ Philip Roth, omdat ook door de politieke situatie de kans voor een Noord-Amerikaan zeer gering is.

Geruchten zeggen dat de Zweedse Academie met de literatuurprijs ook de situatie in de wereld becommentarieert. Als dat zo zou zijn, dan heeft de Syrische dichter Adonis, die al sceptisch tegenover de burgeroorlog in zijn moederland stond, goede kansen. Hij is immers ook nog eens een man, geen Noord-Amerikaan én hij schrijft geen korte verhalen.

De website van het Britse wedkantoor Ladbrokes is volgens Die Welt nog steeds de nuttigste informatiebron v.w.b. de speculaties rondom de Nobelprijs voor literatuur. Adonis staat hier op de zevende plaats, nog achter de Noorse toneelschrijver Jon Fosse, die eveneens een man is en geen korte verhalen schrijft. Dat geldt ook voor de Koreaanse dichter Ko Un, die net als Roth een ‘permanente kandidaat’ is.

Die Zeit
De Duitse weekkrant Die Zeit schrijft dat eind september, tijdens de boekenbeurs van Göteborg, de geruchten al werden aangewakkerd. “Er wordt weer zeer veel over Swetlana Alexijewitsch gesproken, nog meer dan vorig jaar”, aldus de Zweedse uitgever Svante Weyler in Die Zeit. Cultuurredacteur Jens Liljestrand van de Zweedse boulevardkrant ‘Expressen’ tipt ook op deze schrijfster uit Wit-Rusland. ‘Ik denk, ze willen de literaire reportage de prijs geven. Het is een genre dat nog nooit in de prijzen viel.’

Daarnaast bericht ook Die Zeit over de eeuwige favoriet Haruki Murakami en de Keniaan Ngugi wa Thiong’o. Laatstgenoemde heeft volgens de Zweedse cultuurredactrice Elise Karlsson van ‘Svenska Dagbladet’ een goede kans van slagen: ‘Hij is één van de sterkste Afrikaanse schrijvers en het continent werd lange tijd veronachtzaamd.’

Tot slot lees ik her en der dat de 18 juryleden in één ding uitgesproken goed zijn: zwijgen. Door de zeer strenge regels en schuilnamen krijgt de buitenwereld geen flauw idee wie de prijs zou kunnen winnen. Volgens Svante Weyler noemden ze Harold Pinter ‘Harry Potter’. Hij is er zeker van dat ook dit jaar de lippen van de juryleden verzegeld zijn. ‘Er zal niets naar buiten dringen en als dat wel gebeurt, dan kun je ervan uitgaan, dat het een verkeerd spoor is.’

Advertenties

Verhalen over vertalen

foto01“De figuranten voor de huwelijksscène dienen nu naar de zaal te komen”, klinkt het uit de luidsprekers. Ik kijk om me heen of er mensen opstaan. Niemand. Ik kijk naar de bar en zie nu pas de twee verschillende prijzen bij alle drankjes: één prijs voor de medewerkers en één prijs voor de gasten. Daarom vroeg de barman mij dus  of ik hier vanavond in het Berliner Ensemble aan het werk ging. Ik voelde me vereerd. Hij zag in mij misschien wel een groot acteur. Nu weet ik dat hij dit alleen vroeg om de prijs voor mijn dubbele espresso te kunnen bepalen. Als gast betaal ik € 2,30 in plaats van € 1,70 voor de acteurs, figuranten, decorbouwers en alle andere mensen die hier werken.

De huwelijksscène is onderdeel van Hamlet, het klassieke stuk dat deze avond in de grote zaal wordt opgevoerd. Deze kantine bevindt zich in het souterrain van het gebouw met daarachter de opslagruimte voor de theaterrekwisieten. Naast de kantine bevindt zich het zaaltje met de naam Probebühne. Op deze Probebühne zitten vanavond Cees Nooteboom, de Britse schrijver Adam Thirlwell met schuin achter hem een vertaler en Hans Jürgen Balmes van uitgeverij Fisher Verlag, de uitgeverij van het boek Der Multiple Roman, dat vanavond centraal staat. Het is de Duitse vertaling van het boek Miss Herbert uit 2007. De schrijver zelf  noemt het een opeenvolging van essays, maar Nooteboom vindt dat niet juist. ‘Het is te verrassend voor een essay. Het zijn dus geen essays, maar het is een roman.’ Dat is duidelijk.

Adam Thirlwell  begint dit optreden met het lezen van een stukje uit Miss Herbert. Na afloop merkt Cees Nooteboom op dat het wel aardig zou zijn als iemand ook de Duitstalige versie voorleest. De tachtigjarige dichter is monterder dan ooit, to the point en enthousiast. In zijn hele doen en laten lijkt hij de jongste op het podium. De verraste uitgever knikt verlegen en leest de passage in het Duits voor. Ik heb de indruk dat Nooteboom denkt ‘man, had je dat niet zelf kunnen verzinnen? Het gaat nota bene ook nog om de promotie van de Duitse uitgave’.

Het boek van Thirlwell staat in het teken van de roman en wat er door vertalingen met die roman kan gebeuren. Wat ontstaat er als je een boek vanuit een andere vertaling vertaalt en van die vertaling weer een vertaling in een andere taal maakt. Daar hield Thirlwell zich onder andere mee bezig. Als voorbeeld behandelen Thirlwell en Nooteboom een tekst van de Nederlandse schrijver van zeer korte verhalen A.L. Snijders. Nu begrijp ik pas waarom op alle zitplaatsen twee geniete blaadjes liggen met daarop het verhaal ‘Geluk’ van Snijders, in meerdere talen weergegeven. Thirlwell vraagt of Cees Nooteboom het zeer korte verhaal in het Nederlands wil voorlezen. De dichter springt geen gat in de lucht en waarschuwt bovendien dat het Nederlands een taal is die veel Duitsers met een “Halskrankheit” associëren. ‘Ik antwoord daar dan altijd op, dat wij de Duitse taal als ons meest verspreide dialect beschouwen.’

Cees Nooteboom leest het verhaal in het Nederlands voor. Voor mij is het een vreemde gewaarwording om midden in Berlijn Cees Nooteboom een verhaal van A.L. Snijders te horen voorlezen. Volgens Nooteboom is Snijders in Nederland een bekende schrijver door zijn zeer korte verhalen. ‘Men is vandaag te lui om wat langere teksten te lezen’ of woorden van gelijke strekking hoor ik hem er zachtjes achteraan mompelen. De mensen op de voorste rij lachen begripvol.

Adam Thirlwell leest vervolgens de Engelstalige versie van het verhaal voor en Hans Jürgen Balmes neemt de Duitstalige versie voor zijn rekening. Op het blad staat nog een tweede Engelstalige versie, gebaseerd op de Duitse vertaling. Tussen de twee Engelstalige vertalingen zie je al meteen verschillen optreden. Snijders schreef dat het hoofdpersonage Kees Otten les gaf ‘onder de balken’. De zin luidt: “Voor Kees Otten moest je tien trappen op, hij gaf les onder de balken.” Lydia Davis vertaalde dit met  “For Kees Otten you had to go up ten flights of stairs, he gave the lessons under the rafters.” De Duitse vertaler Peter Stamm las de Engelse versie en schreef vervolgens “Um zum Haus von Kees Otten zu kommen, musste man ein Dutzend Stufen emporsteigen. Die Flötenstunden fanden im Garten statt in einer von Weinreben überwachsenen Laube.” Tja, in de laatste Engelstalige vertaling gaf Kees Otten dus les in de tuin in plaats van onder de balken, “The flute lessons took place in the garden directly in front of a leafy grape arbor.” Cees Nooteboom merkt op dat alleen al de titel niet eenduidig is. In het Nederlands luidt deze “Geluk”. Dat is in het Duits “Glück”, maar de vertaler koos “Zufall”. Daardoor luidde de titel in de laatste Engelstalige vertaling “Happenstance” en in de eerste Engelstalige vertaling “Luck”.

Zelf weet ik dat je over vertalen eindeloos kunt discussiëren. Deze avond komen een aantal leuke aspecten over het vertalen van een roman aan de orde. Het is genieten geblazen als Cees Nooteboom zo nu en dan wat anekdotes de zaal in slingert. Ik wist bijvoorbeeld niet dat hij de Engelse vertaling van Hermans’ De donkere kamer van Damokles ooit aan zijn goede vriendin en tevens bekende Amerikaanse schrijfster Mary McCarthy liet lezen om haar te laten zien wat de Nederlandse literatuur zoal te bieden heeft. McCarthy antwoordde dat ze het boek niet kon lezen, omdat ze vertaling zo slecht vond. Dat is natuurlijk interessant. Nooteboom confronteerde de vertaler met deze opmerking. Die antwoordde beledigd dat een slecht vertaald boek van Dostojewski toch een echte Dostojewski blijft. Tja, een nieuw discussiepunt.

Bij de anekdotes kwam ook Harry Mulisch ter sprake. In De aanslag wordt een Joods kind opgepakt door de Duitse SD. De Amerikaanse vertaalster vertaalde ‘SD’ met “Social Democrats”.  Aai! Ook interessant zijn de idiomatische verschillen bij het vertalen. Een Duitse vertaalster vroeg eens aan Cees Nooteboom wat wij Nederlanders bedoelen als we “Nägel auf niedrigem Wasser suchen”. Als Cees Nooteboom uitlegt wat de betekenis is, reageert de vertaalster verrast. “Waarom dan op laag water? Op hoog water is het toch nog veel moeilijker om spijkers te zoeken?”

Nog één anekdote. De eerder genoemde Mary McCarthy vertelde aan Cees Nooteboom dat het belangrijk is dat je ook de vertaling van je eigen boeken leest. Nooteboom las vervolgens een keer in een Duitse uitgave van zijn verhaal dat de ooievaars die hij op de kerktoren had gezien in de Duitse versie in struisvogels waren veranderd. De Nederlandse schrijver confronteerde de vertaalster hiermee, want wat doen dieren die niet kunnen vliegen op een kerktoren? De vertaalster voelde zich beledigd. Nooteboom noemde met opzet de naam van de vertaalster niet. Het is in ieder geval niet de vaste vertaalster Helga van Beuningen, over wie hij altijd vol lof spreekt en met wie hij al jaren lang samenwerkt.

OP deze avond kwamen ook aloude vragen over de inhoud en de stijl ter sprake. Voor de literaire vertalers was het jammer dat er geen literair vertaler op het podium zat, want soms klopte het beeld niet helemaal met de realiteit. Het is niet zo dat een vertaler uit een land met een taal die wereldwijd weinig wordt gesproken heel veel meer geld verdient dan een vertaler uit een land met een taal die wereldwijd veel wordt gesproken. Dat vertelde mij Rainer Kersten na afloop. Hij zat voor mij. Ik sprak hem aan, omdat ik hem herkende van een eerder gehouden vertalerssymposium in Gent. Rainer Kersten is de vaste vertaler van Arnon Grunberg. Hij vond deze avond dan wel aardig, maar was niet echt “begeistert”. Volgens hem had er dus wel een literair vertaler bij mogen zitten om aan te geven hoe het leven van de literair vertaler er vandaag de dag uitziet. Zelf vond ik de avond geslaagd, mede door het optreden van Cees Nooteboom en zijn aanstekende enthousiasme voor literatuur.

Der Multiple Roman

Recensie van “Miss Herbert” in The Guardian”

Cees Nooteboom praat in Berlijn met Adam Thirlwell

Berliner Ensemble (Foto: Wikipedia)

Berliner Ensemble (Foto: Wikipedia)

De Nederlandse schrijver maar vooral dichter Cees Nooteboom, die dit jaar zijn tachtigste verjaardag vierde, gaat op dinsdag 26 november in Berlijn in gesprek met de Britse schrijver Adam Thirlwell (1978). De aanleiding is de verschijning van “Der multiple Roman”, de Duitse vertaling van Thirlwells boek “Miss Herbert”, dat op 21 november door uitgeverij Fischer Verlag op de markt wordt gebracht.

Thirlwell en Nooteboom zullen het hebben over het geluk van de Europese roman, de verraderlijkheden bij het vertalen, de vreugde aan het lezen en aan het leven ‘an sich’. Volgens de Duitse uitgeverij ga ik als bezoeker ervaren waarom er bij de vertaling van “Madame Bovery” in het Engels een zekere Miss Herbert verloren ging, wat er aan de hand was met de lievelingsreistas van Nabokov en waarom de eigen ervaring ons steeds inhaalt.

Verder noemt de uitgever Thirlwells boek ‘een intelligent en grappig boek over schrijvers en taal, over reizen van Rio naar Triest en Praag en daarover, dat literatuur een verhaal is over passie, verlies en vergissing.’ Ik ben zeer benieuwd wat ik die avond daadwerkelijk krijg voorgeschoteld. In ieder geval twee gepassioneerde schrijvers die over een boek praten, dat staat buiten kijf.

Tot nu toe werden twee boeken van Thirlwell naar het Nederlands vertaald. Bij uitgeverij De Arbeiderspers verscheen in 2003 de roman ‘Politiek’ (Politics). In 2009 bracht uitgeverij Nieuw Amsterdam de roman ‘De Vlucht’ (The Escape ) op de markt.

Boekpremière
26 november, 19:30 uur
Adam Thirlwell leest uit zijn nieuwe boek DER MULTIPLE ROMAN
Met: Adam Thirlwell en Cees Nooteboom
Presentatie: Hans Jürgen Balmes

Berliner Ensemble
Theater am Schiffbauerdamm
Bertolt-Brecht-Platz 1
10117 Berlin