Schrijver en literair vertaler Jean Schalekamp (89) overleden

Jean Schalekamp

Jean Schalekamp

Vanochtend vroeg is nabij zijn woonplaats Costitx op het Spaanse eiland Mallorca de schrijver, literair vertaler,  journalist en correspondent  Jean Schalekamp  overleden. Hij werd 89 jaar.

Internationale literatuur
Jean Schalekamp vertaalde meer dan honderd literaire werken vanuit het Frans, Engels en het Spaans naar het Nederlands van onder andere Marguerite Duras, Claude Simon, Philippe Delerm, Balzac, Voltaire, Hemingway, D.H. Lawrence, Sillitoe, Iris Murdoch, Richard Powers, Luís Martín Santos, Arturo Pérez Reverte, Javier Tomeo, Gabriel Márquez, Jorge Semprún en Carlos Fuentes. Daarnaast vertaalde hij Kinderjaren van Jona Oberski en Stille kracht van Couperus vanuit het Nederlands naar het Spaans (Fuerza oculta). Complete bibliografie als pdf (147 kB)

Spaanse vliegjes
Van 1949 tot 1953 studeerde hij literatuur aan de Franse Sorbonne en schreef artikelen voor de Haagse Post en Literair Paspoort. Tussen 1960 en 1977 verschenen in Vrij Nederland (Spaanse vliegjes) en het Algemeen Handelsblad talkrijke artikelen en reportages van zijn hand over het leven onder de dictatuur van Franco. Daarnaast schreef hij diverse reisgidsen over Spanje, de Balearen en Marokko. Van 1977 tot 1978 was hij als Writer in Residence aan de Universiteit van Minnesota verbonden. Op Mallorca schreef hij geregeld culturele bijdragen voor het Spaanse dagblad Diario de Mallorca, dat in 2009 een artikel over hem schreef vanwege zijn 50-jarige bestaan op Mallorca.

freuddefRomans
In de jaren ’60 verschenen van Jean Schalekamp meerdere Nederlandstalige boeken. In 1964 bracht uitgeverij Contact zijn verhalenbundel De dolle trams op de markt. In 1967 verscheen bij dezelfde uitgeverij zijn eerste roman/novelle Bedankt voor alles, twee jaar later gevolgd door de futuristische roman Alles onder handbereik. Zijn roman De sneeuwvrouw wacht verscheen in 1985 bij uitgeverij BZZTOH.

Van een eiland kun je niet vluchten
In 1983 verraste hij met het non-fictie boek Van een eiland kun je niet vluchten waarin gesprekken zijn opgenomen met overlevenden van de massamoorden op Mallorca in 1936. Jean Schalekamp trok eind jaren ’70, begin jaren ’80 met zijn cassetterecorder over het eiland om de gesprekken met de overlevenden op te nemen. Het boek bood hij ook bij Spaanse uitgeverijen aan, maar die wezen het uit angst voor represailles van de toen nog zeer actieve groepjes neofascisten van de hand. In Nederland bleef het boek vrijwel onopgemerkt. Om die reden verscheen in 1999 een vernieuwde, uitgebreidere uitgave van het boek bij uitgeverij Aspekt.

Geen tijd om te sterven
Een egodocument. Dat is de benaming van het boek Geen tijd om te sterven, dat in 1999 bij de Arbeiderspers uitkwam. Jean Schalekamp schrijft hierin onder andere over zijn leven in het idyllische Mallorcaanse bergdorpje ‘waar alle zestig inwoners wel op de een of andere manier familie van elkaar zijn’, over heftige dorpsconflicten en over de dood.

Jean Schalekmap en zijn vrouw Muriel bij hun finca in Costitx (Mallorca)

Jean Schalekmap en zijn vrouw Muriel bij hun finca in Costitx (Mallorca)

Dr. Freud heeft hier gewoond
In 1998 wordt Schalekamps boek Dr. Freud heeft hier gewoond opgenomen in de privé-domein reeks van uitgeverij de Arbeiderspers. Hierin schrijft hij over zijn jaren als adolescent in Parijs en doet verslag van het bezoek dat hij 45 jaar later aan de Franse hoofdstad aflegt. De inmiddels volwassen schrijver haalt herinneringen op in de buurt van zijn vroegere kamer op de rue Royer Collard no. 8, in een hotel ‘waar dr. Freud gewoond heeft’. Arjan Peters schreef in de Volkskrant een hilarische recensie over het boek. Schalekamp kon er zelf ook hartelijk om lachen, liet hij me later weten.

Mallorca Vandaag
In 2001 leerde ik Jean voor de eerste keer persoonlijk kennen. De aanleiding was de aanslag op het World Trade Centre in New York. Ik moest daar aandacht aan besteden in mijn maandblad Mallorca Vandaag, dat ik in augustus 2001 in het leven had geroepen. Jean, die goed op de hoogte was van politiek en geschiedenis, was zo vriendelijk een fraaie column over de ramp in New York te schrijven. Daarna benoemde ik hem, zonder dat hij het wist, tot “ere-abonnee” en stuurde hem vijf jaar lang per post de maandelijkse uitgave van Mallorca Vandaag toe.

Tempo Dulu
Later, in 2003, interviewde ik hem over zijn oude vriend en fotograaf Cas Oorthuys, van wie destijds een tentoonstelling in Palma de Mallorca plaatsvond. Twee jaar later mocht ik de lezers van Mallorca Vandaag trakteren op Tempo Dulu. Deze bijdrage over zijn ervaringen in Indonesië publiceerde hij eerst in de cultuurbijlage Bellver van de Diario de Mallorca. Daarna schreef hij voor mij een Nederlandstalige versie. De laatste keer dat ik hem voor een interview bezocht was in januari 2011. In januari van dit jaar heb ik Jean voor het laatst op Mallorca gezien en gesproken. Ik was bij hem op bezoek. Hij was niet meer de oude en vergat veel dingen. Toch heb ik hem en zijn vrouw Muriel meegenomen naar een restaurant in Sineu en hebben we lekker gegeten, gedronken en nog een hele leuke avond gehad.

E-boeken
In 2010 deed de bekende auteur/journalist Ewoud Sanders in de NRC een oproep aan zijn Nederlandse collega’s om hun boeken gratis beschikbaar te stellen als e-boeken in pdf formaat. Jean Schalekamp zei hierover het volgende: “Op 18 september 2010 deed de bekende auteur/journalist Ewoud Sanders de mooie oproep aan zijn Nederlandse collega’s in de NRC om hun boeken gratis beschikbaar te stellen als e-boeken in pdf formaat (www.ewoudsanders.nl). Als 84 jarige auteur van een serie Nederlandse en Spaanse boeken, alsmede vele vertalingen vind ik het een eer dat ik hier ook aan mee kan en mag doen. Uiteraard hoop ik dat vele auteurs ons zullen volgen.”

De romans van Jean Schalekamp zijn om bovenstaande reden dan ook voor iedereen volledig gratis beschikbaar op www.ebook.gratis-downloaden.nu

Crematie
Informatie omtrent de crematie van Jean Schalekamp zal op de website www.jeanschalekamp.com worden gepubliceerd.

De lokale televisiezender Televisió de les Illes Balears maakt de volgende reportage over Jean Schalekamp en zijn boek ‘Van een eiland kun je niet vluchten’.

Mijn laatste interview met Jean Schalekamp in 2010

Diario de Mallorca: Fallece en Costitx Jean Schalekamp

Vijftig jaar schrijven op Mallorca

Jean en Muriel in hun tuin op Mallorca

Jean en Muriel in hun tuin op Mallorca

December 2010 – Een man, vrouw en twee kleine kinderen (2 en 4) emigreren in januari 1960 vanuit de Jan Steenstraat in Amsterdam naar Mallorca. Het is een vermoeiende reis. Met tassen,  koffers en kleine kinderen in de trein, overstappen in Brussel, overstappen in Parijs en vanuit de Franse hoofdstad met een oude boemeltrein verder richting Spaanse grens. Het grootste deel van de reis zit er dan op. In Barcelona moet het gezelschap nog de hele dag zien door te brengen, omdat de boot naar Mallorca pas ’s avonds vaart.

Zo begon het leven op Mallorca voor de schrijver/literair vertaler Jean Schalekamp, zijn vrouw Muriel ten Cate en zijn kinderen Jean Jacques en Asja. Nu, vijftig jaar later, wonen Jean en Muriel nog steeds op het eiland. Dochter Asja is inmiddels naar het Spaanse Terrassa vertrokken en zoon Jean Jacques woont in de buurt van de Duitse Bodensee. In de tussentijd werd  op Mallorca zoon Fabian geboren, die nu met zijn vrouw en twee kinderen een stukje verderop woont.

Net als acht jaar geleden ontmoet ik in oktober van dit jaar Jean in het café bij de kerk in Costitx.  De Nederlandse schrijver is inmiddels 84 jaar, maar dat weerhield hem er niet van om die ochtend te voet vanaf zijn huis in “el campo” naar het dorp te lopen.  Een niet geheel vrijwillige tocht, want hij was vergeten dat zijn zoon Fabian deze dag met de auto op pad was.

Kunst
Nadat we onze cortado en café solo op hebben gedronken, stappen we in mijn auto en laat ik me door Jean naar de finca leiden. De auto past maar net tussen de bekende Mallorcaanse muurtjes, die dit soort landweggetjes omheinen. Gelukkig komt er geen tegemoetkomend verkeer. Geheel afgelegen van de rest van de wereld parkeer ik de auto op het erf. We lopen via een soort schuurtje het huis binnen en gaan op weg naar Jeans werkkamer op de eerste verdieping. We lopen door het atelier, waar zijn vrouw Muriel bezig is met een nieuw schilderij. Op de achtergrond klinkt klassieke muziek uit de radio. Op deze etage bevind ik me in de wereld der hogere kunsten, denk ik. Dat wordt bevestigd als ik Jeans werkkamer betreed. Het kan niet anders dan dat hier een schrijver werkt. De wanden zijn bedekt met overvolle boekenkasten en archiefmappen. Er is nog net plaats voor een schrijftafel en twee stoelen. Het gesprek kan beginnen.

In Nederland wil ik niet sterven
niet in die natte grond bederven

Deze woorden van de beroemde Nederlandse schrijver Slauerhoff schieten Jean Schalekamp te binnen als ik hem vraag wat de reden was om uit Nederland weg te gaan. Jean vertelt me over zijn besluit om vijftig jaar geleden naar Spanje te vertrekken.”Ik wilde naar Spanje. Ik kende Nederlanders die van Mallorca teruggingen naar Nederland en wij konden in dat huis terecht. Een enorm groot huis, maar ook verschrikkelijk vervallen. De huur was voor die tijd behoorlijk pittig, namelijk 1.000 peseta’s (6 euro) per maand”, vertelt hij. “ Het was 3 januari en koud, maar wij vonden het warm. Ik keek mijn ogen uit.  Vooral die grote tuin natuurlijk met grote palmen. Vanuit de serre keek je direct uit over de tuin. Achter in de tuin stond een klein huisje. Daar maakte ik mijn werkhuis van en begon met vertalen. Ik had net een grote vertaling gekregen van Bruna. Dat was “De laatste der rechtvaardigden” van André Schwarz-Bart. Het was tevens mijn eerste literaire vertaling. Dit boek vertaalde ik vanuit het Frans naar het Nederlands maar ik deed ook vertalingen uit het Engels en het Spaans.”

Franco
Jean Schalekamp wilde ook schrijven over de situatie in Spanje. Eerst schreef hij voor de Haagse Post. Daarna kwam hij via Jan Eijkelboom bij Vrij Nederland terecht. Jean: “In Vrij Nederland had ik de rubriek “Spaanse vliegjes”. Dat is nu niet meer zo bekend, maar in die tijd wel. Dan schreef ik zo nu en dan reportages van twee of drie pagina’s.

In Spanje kritisch schrijven over het Franco regime, dat lijkt me niet ongevaarlijk. Jean Schalekamp: “Het enige gevaar was dat ze me er uit zouden zetten. Ik moest om de zo veel jaar mijn residencia aanvragen. Eén keer kwam het voor dat ze me waarschuwden. Ze hadden waarschuwingen ontvangen van de ambassade in Nederland over mijn artikelen. Maar evengoed kreeg ik toch mijn residencia, al scheelde het een haartje.” Later vertelde hij wel dat zijn boek “Van een eiland kun je niet vluchten” hem een aantal schriftelijke bedreigingen opleverde van Spaanse fascisten. In dat boek voert Jean Schalekamp gesprekken met overlevenden van de massamoorden op Mallorca in 1936.

Oude cafés
In de biografie las ik dat Jean Schalekamp ooit een vereniging tot behoud van de oude cafés in Palma oprichtte. Jean Schalekamp: “Dat klopt, dat is heel lang geleden, een mooie tijd. Ik merkte toen dat er in die periode het ene oude café na het andere dicht ging, vooral in Palma, maar ook in de dorpen daar buiten. Ik ben toen gaan praten met vrienden, journalisten en we hebben er over geschreven. En ik dacht toen, waarom geen vereniging oprichten? In die tijd was er een groot enthousiasme, we hadden een heleboel leden. De vereniging heeft alleen niet lang bestaan, die ging vanzelf weer ten ziele. Maar het enthousiasme was er en we hebben toch aardig wat bereikt. We hadden een hele lijst opgesteld met de bedreigde cafés. Ja, dat was een leuke tijd.”

Schrijven
Als ik vraag wanneer hij begon met het schrijven voor de Diario de Mallorca, haalt hij enkele dikke archiefmappen uit de kast. Het zijn artikels en columns die hij voor het Spaanse dagblad schreef. Begin jaren ‘70 begon Jean Schalekamp met het schrijven voor de Diario de Mallorca. Hij schreef over kunst, cultuur, politiek en had jaren lang een eigen column. Ik vraag hem hoe hij een buitenlandse taal zo goed onder de knie krijgt? Jean Schalekamp: “Je kunt een taal leren maar als je in het land zelf woont, dan scheelt dat enorm. In Nederland bezocht ik destijds het gymnasium, maar dat heb ik nooit afgemaakt. In Frankrijk ging ik wel naar de Sorbonne waar cursussen werden aangeboden over de Franse literatuur.” Jean Schalekamp is onder andere vertaler van de boeken van Arturo Perez Reverte, een van de best verkochte schrijvers in Spanje. In Nederland vinden zijn boeken weinig aftrek. Reverte schrijft een soort avonturenboeken. Hij is zelf vaak op zee en schrijft over het zeeleven. “Die vliegen hier als broodjes over de toonbank,” zegt Jean Schalekamp. Een door Schalekamp vertaald boek dat in Nederland nog steeds wordt verkocht is “Het kwade uur” van Gabriel Garcia Marquez.

Het schrijven zat een beetje in de familie, want zijn vader, dat ervoer hij pas later, schreef christelijke boeken. Jean geloofde daar niet in en was op zijn 14e levensjaar al een overtuigde atheïst. Dat is hij tot op de dag van vandaag gebleven. “Destijds durfde je er met niemand over te praten. Later op het gymnasium sprak ik erover met Jan Eijkelboom. Die had het ook, een christelijke opvoeding en hij geloofde ook niet meer.”

Spanje
In het Nederland van de jaren ’50 en ’60 reisden veel kunstenaars naar het zuiden. Vooral Ibiza was een geliefde bestemming. Jean Schalekamp: “Dat was een hele groep, waaronder Remco Campert en Bert Schierbeek. Bert Schierbeek was een hele goede vriend van ons waar we vaak logeerden. Laatst waren we nog bij zijn vrouw Thea.”

In Nederland vonden veel van zijn vrienden het maar raar dat hij naar Spanje wilde. Zijn moeders reactie vergeet hij nooit meer. “Hoe kan je dat nu doen, dat land waar we 80 jaar oorlog mee gevoerd hebben, dat fascistische land. Dat was haar reactie.”

Met mijn slotvraag wil ik graag weten of hij door mensen is geïnspireerd. Hij denkt na, aarzelt. “In zekere zin, in die tijd las ik heel veel van de Vijftigers, maar of dat me geïnspireerd heeft? Ik ben absoluut geen dichter, ik ben een prozaschrijver. Ik heb het wel eens geprobeerd, maar …nee.” Dan schiet hem te binnen dat hij laatst toch nog iets poëtisch had geschreven. Ergens, op een kladje.  Hij zoekt op de schrijftafel, die bezaaid is met mappen en kladjes. Na lang zoeken geeft hij het op. Het papiertje is nu niet vindbaar. Misschien een volgende keer.

N.B. Jean Schalekamp stierf op 29 september 2015 nabij Costitx, een dorpje op Mallorca.

Jean Schalekamp in Privé-domein

Wikipedia

Website Jean Schalekamp

Een interview met Kafka

Onlangs bezocht ik op Mallorca de schrijver en literair vertaler Jean Schalekamp. In de vorige eeuw schreef hij niet alleen diverse romans, maar ook een groot aantal korte verhalen in de literaire tijdschriften Maatstaf en Hollands Maandblad. Ik verkeer in de gelukkige omstandigheid zo nu en dan een mooi verhaal uit te kunnen kiezen en dat op mijn blog te publiceren. Hieronder “Een interview met Kafka” uit het Hollands Maanblad, verschenen in 1991.

Jean SchalekampDoor Jean Schalekamp:
Vanmorgen vroeg droomde ik dat ik iemand moest opbellen die een interview met Kafka met me zou regelen. Ik was eigenlijk een beetje verbaasd dat Kafka nog leefde en vroeg me af hoe hij eruit zou zien. Niet meer de bleke, donkere jongeman met de droevige, gekwelde blik, het beeld van de overbekende foto, dat was zeker. Ineens herinnerde ik me dat ik kort geleden nog een krantenfoto van hem had gezien, en op hetzelfde moment zag ik die in alle details voor me: een oude heer met een rustig, vriendelijk gezicht, kalend, maar met een nog dikke, witte haardos bij de slapen en op het achterhoofd, de eens spits toelopende kin verborgen onder een korte, grijze ringbaard. De gekwelde blik was verdwenen. De grote, nog altijd zeer donkere ogen straalden nu een onmetelijke rust en wijsheid uit. Op deze foto zat Kafka achter een groot, antiek, schrijfbureau, maar dit was merkwaardig genoeg in de tuin van zijn huis geplaatst, tegen een achtergrond van rododendronstruiken en hoge, zware loofbomen. Hij zag er niet ouder uit dan vijfenzeventig, op zijn hoogst tachtig jaar, maar in werkelijkheid moest hij de honderd al enkele jaren geleden gepasseerd zijn, dacht ik.

Ik herinnerde me dat ik, toen ik de foto zag, me afvroeg wat er zou gebeuren als het regende. Zou dat zware bureau dan iedere keer weer naar binnen worden gesjouwd? Of legden ze er, zodra er regen dreigde, een lap plastic overheen? Of bleef hij misschien gewoon doorwerken, onder een paraplu? Wat een boeiende details om in een interview te verwerken, dacht ik nu.

Dat interview wilde ik absoluut maken, want ik begreep dat het uniek zou zijn, iets waardoor ik op slag beroemd zou worden. Dit was een kans die ik niet voorbij mocht laten gaan. Niemand was er in de afgelopen zes decennia in geslaagd, de grote schrijver te interviewen. Er waren alleen een paar problemen. De komende middagen was Kafka bezet, zei de man die vermoedelijk zijn secretaris was, en in de avonduren ontving hij niemand. Maar ’s morgens zou hij nog wel een gaatje vrij weten te maken. Als dat voor mij geen bezwaar was, tenminste.
‘Nee, natuurlijk niet,’ zei ik, ‘niet in het minst. Ik ben gewend, vroeg op te staan.’
Het bleef stil aan de andere kant van de lijn. Had ik iets miszegd?
‘Morgenochtend dan?’ drong ik aan, bang dat het interview niet door zou gaan. Het bleef stil, maar de verbinding werd niet verbroken.

‘Hallo, bent u er nog?’ probeerde ik. Alleen een geruis klonk in mijn oor, en soms een zacht getik.
Achter me werd ongeduldig op de deur gebonsd. Ik liet de hoorn los, die viel en net boven de vloer aan de draad bleef hangen, dofzwart glanzend en traag heen en weer slingerend. Nu pas zag ik dat het metalen plankje waarop de telefoonboeken lagen, aan één kant was losgeraakt en scheef hing, zodat de hele stapel boeken langzaam begon te glijden. Ik dacht: nu moet ik snel wegwezen, voor er een ramp gebeurt en ze denken dat ik het gedaan heb. Gelukkig had de cel nog een tweede uitgang, zodat ik niet langs de wachtende menigte hoefde te lopen.

PraagDe achterkant van de cel kwam uit op de Mariahilferstraße, die zich in beide richtingen tot in het oneindige uitstrekte. Alles was grijs, op een felrode tram na, die zich plotseling uit de nevel losmaakte, als een vlam langs me flitste en weer in de grijsheid verdween. Ik liep een eindje naar links, probeerde deuren en gevels te herkennen. Ergens achter een van die gevels moest de tuin met het antieke bureau zijn waaraan de grote schrijver zat te werken. Maar hoe moest ik het vinden? Ik wist, in een kilometers lange straat met honderden huisnummers, niet eens op welk nummer hij woonde. Het was onbegonnen werk. Trouwens, hoe kwam ik erbij dat Kafka in de Mariahilferstraße woonde? Zou het niet eerder in de Berggasse zijn?

Ik bleef staan voor de etalage van een hoedenwinkel. In zo’n zaak zouden ze naar alle waarschijnlijkheid wel een telefoonboek hebben. De oplossing lag voor de hand: vragen of ik de telefoongids mocht inkijken en naar zijn adres zoeken. Maar kon ik de eigenaar wel om zo’n gunst verzoeken zonder iets van hem te kopen?

Ik bekeek aandachtig de in de etalage uitgestalde hoofddeksels. Zo’n groen vilten jagershoedje had ik eigenlijk altijd al willen hebben, maar ik was bang dat het me niet zou staan, dat ik er misschien zelfs mee voor gek zou lopen. Uiteindelijk besloot ik maar een eenvoudige grijze borsalino te nemen. Ik deed mijn keuze en betaalde. Daarna deed ik of ik weg wilde gaan, maar bij de deur draaide ik me weer om en zei:
‘Ach ja…Bitte, ich möchte gern…’
‘Aber natürlich,’ zei de hoedenverkoper, en hij reikte me de telefoonboeken al aan voordat ik mijn zin had afgemaakt.
Er woonden tientallen Kafka’s in deze stad: Ingeborg Kafka, Joseph Kafka, Max Kafka, Günter Kafka, Rainer Maria Kafka, Sigmund Kafka, Hans Magnus Kafka en ja, daar was hij eindelijk: Franz Kafka, Berggasse 19.
‘Danke schön,’ zei ik, nam beleefd mijn hoed af en vertrok.

Buiten had de nevel zich verdicht en de Mariahilferstraße leek daardoor op de een of andere manier langer dan ooit. De hoge grijze huizen aan weerszijden vormden een volmaakt verdwijnend lijnenperspectief dat zich ergens in de grijze oneindigheid oploste.

Ik was blij nu eindelijk het juiste adres te hebben gevonden, maar aarzelde nog erheen te gaan. Ik voelde me zeer verward. Dit interview wilde ik tot geen prijs missen, maar had ik er wel eens over nagedacht wat ik de grote man zou vragen? Nee, moest ik mezelf bekennen terwijl ik in het grote café waar ik naar binnen was gegaan mijn koffie dronk: de waarheid was dat ik nog geen enkele vraag had bedacht.

‘Herr Kafka,’ hoorde ik mezelf al zeggen. ‘Uw werk heeft altijd ontelbare vragen bij mij opgeroepen, maar geen enkele wil me nu te binnen schieten.’

Dit was natuurlijk een absurde situatie, en als ik niet oppaste zou ik mezelf hiermee voor altijd kunnen blameren. Het zou zelfs het einde van mijn carrière kunnen betekenen. Dan nog beter geen interview.

Ik zou hem kunnen vragen of hij na 1924 nog meer verhalen had geschreven die pas na zijn overlijden zouden worden gepubliceerd, een ‘overlijden,’ voegde ik er in gedachten tactvol aan toe, ‘dat hopelijk nog jaren op zich zal laten wachten.’ Maar werd ik als interviewer niet verondersteld ten minste over zijn werk alles te weten? De waarheid was dat ik niets wist. Ik had niets meer van hem en over hem gelezen dan de paar boeken die iedereen gelezen had, en dat was toch op zijn minst beschamend te noemen. Hoe durfde ik onder die omstandigheden zelfs maar bij hem op bezoek te gaan? Er viel een schaduw over de tafel. Ik keek op. Het was een heer van een jaar of veertig in een groene loden jas en met zo’n groen vilten jagershoedje zoals ik altijd zo graag had willen hebben. Hij keek me een ogenblik doordringend aan en vroeg toen beleefd of hij aan mijn tafeltje mocht plaatsnemen, aangezien alle andere tafeltjes helaas vol waren. Ik knikte en zei: ‘Bitte…’

PraagHij ging er niet onmiddellijk zitten. Hij zette de ouderwetse leren aktetas die hij bij zich droeg op een stoel, liep naar een kapstok om zijn jas en hoed op te hangen, pakte een van de ochtendbladen uit de krantenstandaard en liep toen naar de vitrine om een stuk sachertorte uit te zoeken. Daarna pas kwam hij aan mijn tafel zitten, groette minzaam, spreidde de krant voor zich uit en begon te lezen.

Een behaaglijk warm, loom gevoel maakte zich van me meester. De geuren van koffie en gebak, het onafgebroken geroezemoes van stemmen en het beschaafde getinkel van lepeltjes en taartvorkjes, dat alles maakte me onweerstaanbaar slaperig. Ik weet niet hoe lang ik daar met gesloten ogen, me nog maar half bewust van mijn omgeving, heb zitten dommelen, maar ik schrok op toen de kelner mijn glaasje water kwam bijvullen en me vroeg of ik misschien nog iets nodig had. Ik schudde mijn hoofd.

De man tegenover me was vertrokken, maar de krant lag er nog. Op de voorpagina zag ik in vette letters een kop waarin het woord PERESTROJKA voorkwam. Ik geloof dat er stond: Gorbatsjows perestrojka in gevaar, of iets dergelijks. Natuurlijk, er ging bijna geen dag voorbij of je zag dat woord op de voorpagina’s, maar deze keer bracht het me ineens op een idee.

Dat ik daar niet eerder op was gekomen. Het uitzonderlijke van dit geval was immers dat Kafka in deze tijd nog leefde, en wat lag er meer voor de hand dan hem, bijvoorbeeld, te vragen hoe hij, als auteur van Het proces, de dictatuur van partij-apparaat en geheime politie ervoer. En wat hij dacht van de mogelijkheden van de perestrojka voor zijn land.

Maar waar ben je nu toch mee bezig! riep ik mezelf wanhopig toe. Waar wil je die man toch allemaal mee lastigvallen! In de vijfenzestig jaar die er sinds 1924 zijn verstreken, moest hij de opkomst van het nazisme, de Sudetencrisis, de Duitse bezetting, de holocaust, de dood van Masaryk, de stalinistische dictatuur, het proces van Slansky, de Praagse Lente en de invasie van de troepen van het Warchaupact hebben meegemaakt. Dat wierp niet alleen duizenden vragen op, maar het was ook veel te veel voor een fysiek zwakke en ziekelijke, en psychisch overgevoelige en labiele figuur als Kafka was. Het leek haast onmogelijk dat zo iemand dat alles zou kunnen overleven en dan ook nog rustig in weer en wind in de tuin aan zijn bureau kon zitten werken. Het was in elk geval duidelijk dat hij al die gebeurtenissen verdrongen had en er zeker niet door een nieuwsgierige interviewer aan herinnerd wilde worden.

‘Gelooft u nog steeds dat “het beslissende moment voor de ontwikkeling van de mens eeuwig is”? hoorde ik mezelf in gedachten vragen, toen zonder enige aanleiding een zin uit zijn Meditationen in mijn geheugen kwam bovendrijven.
Ik stond op, trok gedecideerd mijn jas aan en verliet het café. Ik maakte me ineens geen zorgen meer. Als ik maar eenmaal tegenover hem zat, zouden de vragen vanzelf wel komen.

Buiten begon het een beetje te sneeuwen, minuscule vlokjes die heel even als witte puntjes op het trottoir bleven liggen en vervolgens wegsmolten. Ze prikten in mijn gezicht. Ik zette mijn kraag op, drukte mijn hoed diep over mijn hoofd en stopte mijn handen in mijn jaszakken. Het was nog lang niet donker, maar de straatlantaarns brandden al en ook de etalages hadden hun verlichting ontstoken. De grijsheid was haast tastbaar.

Ik nam een tram naar het oude stadscentrum. De bijwagen was geheel leeg, en ook bij de volgende haltes stapte niemand in. Dat was vreemd, want de motorwagen was zo vol, dat de mensen moesten staan en elkaar verdrongen. Het licht van de neonbuizen glansde op de groene rugleuningen en zittingen van de lege banken en maakte me oneindig droevig. Uit de kleine luidsprekers boven de deuren klonken, met regelmatige tussenpozen, de aankondigingen van de haltes, wat me nog treuriger maakte. Ze werden uitgesproken – Margaretengürtel – door een, naar zijn stem en intonatie te oordelen, uitermate beschaafde, ontwikkelde jongeman – Doktor K. Lügerring – die langzaam en met een vriendelijke nadrukkelijkheid sprak – Köningsklostergasse – waarbij hij die op een na laatste lettergreep wast langer aanhield dan de vorige, terwijl zijn stem bij de laatste – Arbeitergas-se? – na een kleine aarzeling heel even vragend omhoogging.

Ik hield het niet langer uit en bij de eerstvolgende halte – Himmelpfortgas-se? – verliet ik deze troostloze tram. Het sneeuwde niet meer. De hemel was gedeeltelijk opgeklaard, maar het was inmiddels bijna donker geworden. Aan het eind van een smalle, al vrijwel geheel donkere zijstraat zag ik, als een visioen, het dak van de Sankt Stefan, het kleurige en gouden zigzagpatroon hel oplichtend in de laatste stralen van de reeds onzichtbaar geworden zon, zodat het bijna leek te zweven boven de duisternis. Dit kwam mij voor als een gunstig teken en ik liep moedig verder.
Het was nog een heel eind. Ik liep door de Spiegelgasse naar de drukke Graben, stak de Kohlmarkt over, kwam via de Naglergasse en de Schottengasse op de Schottenring en toen was het niet ver meer. Maar naarmate ik mijn doel naderde, begon ik trager te lopen. Mijn hart bonsde. Wat was ik begonnen? Ik stond op het punt iets te gaan doen dat ver boven mijn macht lag. En wie te hoog grijpt, wordt onherroepelijk gestraft. Maar wie eenmaal begonnen is, moet ook verdergaan, wat er ook gebeurt. Dus liep ik door.

In de Hörlgasse werd ik bijna omvergelopen door een stel rumoerige jongeren die uit een wijnkelder kwamen en te veel Sturm hadden gedronken. Ik bleef staan om hen na te kijken. Ze moesten ongeveer de leeftijd hebben die Kafka had toen hij zijn doctoraal haalde, maar wat was het belang daarvan?

Mijn knieën knikten, ik kwam bijna niet meer vooruit, het was of een fysieke muur van angst me tegenhield. Ik voelde me alsof ik naar een examen ging dat ik helemaal niet had voorbereid. Türkenstraße. Het was nu geheel donker geworden. Ik vroeg me af of hij nog in de tuin zou zitten. Het leek niet waarschijnlijk, met deze kou, en met zijn ziekelijk gestel. Waarschijnlijk had zijn secretaris, samen met de bedienden, het zware bureau naar binnen gedragen, waar hij nu voor het haardvuur zat. Maar, had de secretaris me niet gezegd dat hij me alleen maar ’s morgens kon ontvangen?

Ik sloeg me voor mijn hoofd. Hoe had ik dat kunnen vergeten. Pas voor de volgende ochtend had ik afgesproken. Ik bleef staan, keek aarzelend om me heen. Dit was natuurlijk een prachtig excuus om niet te gaan. Maar ik was er nu al bijna. Aan de gevel op de hoek zag ik, vaag verlicht door het schijnsel van een lantaarn, het straatnaambordje: Berggasse. Nu ik al zo ver gekomen was, zou het onzinnig zijn dat hele eind weer terug te gaan.

Nummer 19 was maar een paar huizen verder. Ik zag de lokkende lichten van de etalage al, en liep erheen. F. Kafka, Fleischhauer, stond in witte letters op de etalageruit geschilderd. Achter het raam, in het helblauwe neonlicht, lag een vrolijke uitstalling van rode biefstukken, rozige lamsbouten, ribstukken, varkenskarbonades, hammen, worsten en zijden spek. Maar toen ik de winkeldeur met het klingelende belletje had opengeduwd, kwam ik in een heel ander soort ruimte terecht. Achter de toonbank stond weliswaar de slager, een dikke, kalende man van een jaar of vijftig met een wit voorschoot vol bloedvlekken, maar in de winkel was geen stukje vlees of worst te bekennen.

Langs de twee zijwanden, en ook langs de wand die de etalage van de winkel afsloot, waren tot aan het plafond reikende boekenkasten vol boeken aangebracht. Alleen de wand achter de toonbank was vrijgelaten. Deze achterwand bestond vrijwel geheel uit twee brede, glazen tuindeuren, die uitzicht gaven op een verlichte tuin waar, tegen een achtergrond van rododendronstruiken, een antiek bureau-ministre stond met een al even antieke bureaustoel ervoor. Op het bureau, dat vol papieren lag, was nog een brandende bureaulamp geplaatst, maar er zat niemand in de stoel.

Terwijl ik langzaam naar de toonbank liep, keek ik naar de boeken. Franz Kafka, die Betrachtung, zag ik. Franz Kafka, Der Heizer; Franz Kafka, Das Urteil; Franz Kafka, Der Verschollene; Franz Kafka, Die Verwandlung; Franz Kafka, In die Strafkolonie; Franz Kafka, Ein Hungerkünstler; Der Prozeß; Das Schloß, en daarna begon het weer opnieuw: Die Betrachtung, Der Heizer, Das Urteil, tot in het oneindige toe.
Eindelijk kwam ik voor de toonbank te staan. De slager keek me aan zonder iets te zeggen.
‘Ik zou graag…,’ stamelde ik, ‘de heer Kafka…zijn secretaris heeft me gezegd…’
‘Ich bin Herr Kafka,’ zei de slager, terwijl hij zich met zijn machtige hand op de borst klopte. ‘Fritz Joseph Kafka is de naam, en een secretaris heb ik niet.’
‘Dan moet er een misverstand in het spel zijn,’ zei ik. ‘Ik zoek de schrijver Franz Kafka, de auteur van al deze boeken hier,’ voegde ik eraan toe, terwijl ik op de boekenkasten wees. ‘Gewoonlijk zit hij daar, achter in de tuin te werken, aan dat bureau daar.’ Ik wees nu in de richting van de tuin. ‘Hij moet er kort geleden nog geweest zijn, want zijn lamp brandt nog. Waarschijnlijk is hij even opgestaan om…’

De slager richtte zich in zijn volle lengte op en keek me bijna dreigend aan:
‘Waarom,’ zei hij, ‘zoekt u hier wat u nooit zult kunnen vinden? Franz Kafka heeft in zijn hele leven nog nooit een voet in Wenen gezet. Of denkt u soms dat u in Praag bent?’

Van schaamte wist ik niet hoe gauw ik de winkel uit moest komen. Buiten was het weer gaan sneeuwen, maar nu dwarrelden er grote witte vlokken neer, die op het asfalt een natte, grauwwitte brei vormden waar de auto’s met een slissend geluid doorheen reden. Glibberend en telkens bijna uitglijdend slofte ik de straat uit, op weg naar de dichtstbijzijnde tramhalte. Bij de hoek kon ik het niet nalaten nog even om te kijken. De slager stond in de deur van zijn winkel, zijn rechterarm met dreigend gebalde vuist roerloos omhoog gericht. Hij schreeuwde iets wat ik niet meer kon verstaan. Zoals hij daar stond, leek hij een beetje op mijn vader, dacht ik.

Auteur: Jean Schalekamp

Jean Schalekamp schreef o.a.
Dr. Freud heeft hier gewoond, Parijse kroniek jaren ‘50 (Arbeiderspers/ Privédomein, Amsterdam, 1998)
– Geen tijd om te sterven, egodokument (Arbeiderspers, Amsterdam, 1999)

  • De dolle trams, verhalenbundel ( uitg. Contact, Amsterdam, 1964)
  • Bedankt voor alles, roman (uitg. Contact, Amsterdam, 1967)
  • Alles onder handbereik, roman (uitg. Contact, Amsterdam, 1969)
  • Van een eiland kun je niet vluchten, dokument (uitg. Heureka, Weesp, 1983)

Web: www.jeanschalekamp.com

Lees ook: Franz Kafka in Berlijn Steglitz