Transit Havana

Daniel Abma (r) met cameraman Johannes Praus in Cuba.

++UPDATE** De film ‘Transit Havana’ is op woensdag 14 september 2016 te zien op NPO2 (22:55 uur)

Dit artikel verscheen in uitgave 91 (april/mei 2016) van Mens & Gevoelens. Lees onderaan hoe je dit nummer kunt bestellen.

Documentaire over hedendaags Cuba en de seksuele revolutie binnen de socialistische heilstaat

Op 19 maart ging tijdens het Haagse filmfestival Movies That Matter de documentaire Transit Havana in première. Een dag later won de film bij het Roze Dagen Filmfestival in Amsterdam de juryprijs voor beste documentaire. Filmmaker Daniel Abma (1978) uit Berlijn won met zijn vorige documentaire Nach Wriezen de prestigieuze Duitse Grimme Preis.

Daniel Abma
Het is de tweede keer binnen drie jaar tijd dat ik de in Drenthe geboren documentairemaker Daniel Abma interview. Tijdens de eerste ontmoeting legde hij me uit dat hij zich in 2008 bij de filmacademie in Potsdam aanmeldde, omdat vrienden zijn filmpjes zo goed vonden. Daarmee bedoelden ze de educatieve filmpjes die hij als jeugdwerker maakte om samen met jongeren tal van sociale problemen te lijf te gaan. Nog geen vier jaar na de aanmelding bij de Filmuniversität Babelsberg Konrad Wolf trok de toenmalige filmstudent nationaal en internationaal veel aandacht met Nach Wriezen, een documentaire waarin hij drie jaar lang drie jeugddelinquenten volgde. De film kreeg een nominatie bij de studentencompetitie van de IDFA en verscheen meermaals op de Duitse televisie. In maart 2015 volgde de bekroning in de vorm van de Grimme Preis, de belangrijkste televisieprijs van Duitsland. Nu komt hij met een documentaire over Cuba op de proppen. Officieel is Transit Havana de afstudeerfilm waarmee hij vorig jaar zijn filmstudie in Potsdam cum laude afsloot. Wederom spelen drie personen de hoofdrol. Dit keer zijn het transgenders. Aan de hand van hun verhalen schept de enthousiaste filmmaker een fascinerend beeld van de Republiek Cuba, zoals die zich vandaag de dag manifesteert.

Idee
De idee van zijn vorige film was gebaseerd op zijn ervaring als jeugdwerker. Destijds vroeg hij zich af waarom het steeds weer mis ging met jongeren die uit de gevangenis werden ontslagen. Hij ging met zijn documentaire op zoek naar antwoorden. Hoe kom je echter op het idee een film met drie transgenders op Cuba te maken? Daniel Abma: ‘Transit Havana heb ik samen gemaakt met Alex Bakker. De filmidee is van hem. Tijdens een filmfestival in Praag zagen we samen een keer toevallig een film over Cuba. Dat was een documentaire van Victor Kossakovsky. Na afloop dronken we een biertje en hadden we het erover hoe verschrikkelijk slecht we die film vonden. Alle stereotypen kwamen in beeld, maar dan in de overtreffende trap. Inmiddels heb ik begrepen dat dit zijn filmstijl is. Alex en ik waren het erover eens dat je veel mooie films over Cuba kunt maken. Toen vertelde hij me dat een Nederlandse topchirurg op uitnodiging van de dochter van president Castro één keer per jaar transgenders opereert.’ Na gesprekken met de VU in Amsterdam en de nodige research schreef Alex het draaiboek en het script. Iris Lammertsma en Boudewijn Koole van productiebedrijf Witfilm in Amsterdam zagen de film wel zitten. Boudewijn Koole is overigens de regisseur van Beyond Sleep, de openingsfilm van het International Film Festival Rotterdam in 2015. Met een kleine ondersteuning van het Nederlands Filmfonds op zak lukte het Daniel Abma om daadwerkelijk naar Cuba te vertrekken en concreet met de voorbereidingen van een film aan de slag te gaan.

Andere werelden
Odette, Juani en Malú zijn prachtige protagonisten, omdat ze verschillende werelden vertegenwoordigen. Malú  is groot, niet op haar mondje gevallen en commandeert er als leidster van een transgroepje aardig op los. Ze verkeert in de wereld van transgenders die aan transactional sex doen en eigen shows geven met veel make-up, hoge hakken en lange nagels. Odette moet daar absoluut niets van weten. Ze trekt zich liever terug in de natuur of luistert in haar eentje naar de muziek van Het Zwanenmeer. Aandoenlijk legt ze in de film uit waarom juist dit balletstuk zo belangrijk voor haar is. Juani is de derde protagonist en de eerste transgender van Cuba. Hij woont samen met zijn broer in één woning. Hun leefsituatie symboliseert ook het armoedige bestaan op Cuba. ‘In alle beelden zie je dat er armoede is’, legt Daniel uit. ‘Iedereen drijft handelt met elkaar, misschien wel net zoals destijds in de DDR. Heeft iemand een tuintje met bananen, dan kan hij weer ruilen tegen geitenmelk. Zoiets.’

Mariela Catro tijdens een demonstratie.

Mariela Castro tijdens een demonstratie.

Mariela Castro
Daniel kwam de drie hoofdrolspelers op het spoor via Cenesex. Deze organisatie houdt zich bezig met seksuele gezondheid en educatie en komt op voor de emancipatie van homo-, bi- en transseksuelen, aldus een bericht in het personeelsblad Tracer van de VU in Amsterdam. De directeur van Cenesex heet Mariela Castro, dochter van president Raúl Castro en nicht van Fidel. In 2011 bezocht ze de VU in Amsterdam om zich door plastisch chirurg Marlon Buncamper te laten rondleiden. De VU heeft sinds 8 jaar een hechte band met Cuba. Marlon is ook te zien in Transit Havana. Hij is één van de Nederlandse en Vlaamse topchirurgen die door Mariela Castro worden uitgenodigd om geslachtsoperaties op het socialistische eiland uit te voeren. De Cubaanse presidentsdochter, die in 2013 werd gekozen tot parlementslid, volgt als voorvechtster van LGBT-rechten min of meer het werk van haar moeder Vilma Espín op. Zij was de oprichtster van de massaorganisatie FMC (Federación de Mujeres Cubanas), die opkwam voor gelijke rechten en participatie van de Cubaanse vrouwen op alle gebieden en in alle lagen van de bevolking.

Castro en Obama
De filmploeg bezocht het eiland vier keer. Tijdens de laatste periode viel er voor de Nederlandse filmmaker een geschenk uit de Cubaanse hemel. Het team was op 17 december 2014 om 10 uur op weg naar Odette. Daniel: ‘Opeens belt Carlos. Hij is de fixer, een persoon die bij het maken van een film van alles organiseert en regelt. Opgewonden roept hij “kom direct hierheen. Groot nieuws! Het is heel belangrijk, ik kan het niet over de telefoon vertellen, je moet nu naar me toe komen!” Ik baalde een beetje want ik dacht, we moeten naar Odette. Dus wij naar Carlos. Dat was een mooi moment. Hij was heel emotioneel. Onze taxichauffeur, die hoorde wat er aan de hand was, begon te huilen. Carlos wist dus al iets eerder dan de Cubaanse bevolking dat Raúl Castro en Barack Obama om 12 uur via de televisie afzonderlijk hun volk over de nieuwe toenaderingspolitiek tussen Cuba en de VS zouden toespreken. Dus wij als de wiedeweerga naar Odette. We zeiden, Odette, het schijnt dat er om 12 uur iets bijzonders op televisie komt. Zullen we gaan kijken? We hebben dus gedaan alsof we van niets wisten. Niemand op Cuba wist het, wij wisten het alleen toevallig iets eerder. Daardoor konden we een geweldige scene maken.’

Socialisme en kerk
Cuba is en blijft een socialistisch land, wat er ook gebeurt. Dat is een boodschap die ook Mariela Castro graag onderstreept. ‘De Cubanen willen blijven experimenteren met het socialisme. We willen geen kapitalisme’, zegt ze in de film. Haar uitspraak wordt nog geen minuut later kracht bijgezet door een aantal fraaie slow-motion beelden waarin een groot reclamebord te zien is met daarop het portret van Fidel Castro en zijn in koeienletters afgedrukte woorden “Socialismo o muerte” (socialisme of de dood). De slow motion, een techniek waar Daniel Abma in deze film mooi gebruikt van maakt, toont vervolgens de teksten op twee plakkaten die alles zeggen: “De veranderingen in Cuba zullen meer socialisme brengen”, gevolgd door “Zonder controle kunnen we geen socialisme tot stand brengen.” De documentaire laat ook zien hoe zwaar het geloof in de Cubaanse bevolking verankerd is. Ik wist niet dat de kerk zo nadrukkelijk aanwezig was. ‘We hebben geen mensen ontmoet die niet erg heftig met het geloof bezig zijn’, vertelt Daniel. Hoe is dat dan te rijmen met de transgender problematiek? Daniel Abma: ‘Mariela Castro was bezig met bepaalde kerken of bepaalde dominees die er voor open stonden. Ook op dat gebied is ze druk doende om kerken over te halen zich voor dit thema te openen.’

transit-havana-02

Cuba in beeld
Transit Havana is geen voorlichtingsfilm over transgenders. Je kunt zeggen dat het thema transgenders er indirect toe bijdraagt een fraaie blik op het Cuba van nu te werpen. Door de volledige medewerking en ondersteuning van Mariela Castro gingen er voor Daniel Abma deuren open die voor veel buitenlandse camerateams gesloten blijven. Dat verruimt natuurlijk de blik. ‘We hadden ook een brief van haar op zak. Die konden we laten zien als er problemen waren. Het kan een fabeltje zijn, maar er werd gezegd dat wij het eerste Westerse filmteam in een Cubaanse gevangenis waren. Ik weet niet of dat klopt. Door een telefoontje van Mariela Castro met de minister van Justitie konden we in ieder geval naar binnen. We hadden eerst een gesprek om de mensen te leren kennen en uit te leggen wat we die dag wilden filmen. Dat verliep allemaal goed, we snapten er niets van’, vertelt hij lachend. Transit Havana toont Cuba aan de hand van prachtige beelden, maar de film bevat ook dramatische scènes om uiteenlopende gevoelens bij de kijkers op te roepen. Bovendien ken je na afloop het huidige Cuba en snap je hoe het land ongeveer werkt.

TH_affiche_A2.inddBioscoop en televisie
De première van Transit Havana is op 19 maart in Den Haag tijdens het filmfestival Movies That Matter. Na afloop volgt een podiumgesprek met Daniel Abma, Alex Bakker en Marlon, de Nederlandse chirurg uit de film. Alex Bakker is zelf transgender. Dat zei hij in 2015 in een interview met RTV Drenthe: ‘Ik ben geboren als meisje en achttien jaar geleden de transitie ingegaan. Ik ben er erg blij mee dat dit kan. Het houdt me ook wel bezig hoe dat in andere landen in de wereld is.’ Een dag na de première is de film te zien te zien tijdens de ‘Roze Filmdagen’ in Amsterdam. Vanaf 24 maart komt de film in de Nederlandse bioscopen. Op een later tijdstip zal de documentaire ook op televisie (VARA/BNN) te zien zijn. In Duitsland draait de film in de herfst van 2016 in de bioscopen. Op z’n vroegst in 2017 wordt Transit Havana ook op de Duitse televisie (RBB/ARTE) vertoond.

Movies that Matter is een initiatief van Amnesty International. De mensenrechtenorganisatie heeft Mariela Castro uitgenodigd bij de première van Transit Havana aanwezig te zijn. Daniel Abma: “Ik weet niet of ze komt, maar als ze komt, dan zou dat natuurlijk geweldig zijn!”

Recensies:
Transit Havana is portret radicale verandering Cuba (de Volkskrant)
‘Transit Havana’ is een innig portret van transgenders (Cleeft)

Bestel de laatste uitgave van Mens & Gevoelens (of neem een abonnement) en lees het complete artikel, inclusief prachtige foto’s.

Berlijn door de ogen van een Nederlandse straatfotograaf

mgg_9208Krijgen jonge kunstenaars in Berlijn eenvoudiger voet aan de grond dan in Nederland? Volgens fotografe Marga van den Meydenberg (Moergestel, 1976) verlopen bepaalde zaken in de Duitse hoofdstad gemakkelijker en soepeler.  In drie jaar tijd veroverde ze met haar talent én doorzettingsvermogen een naam als straatfotograaf in Berlijn. Eind september sprak ik met de gepassioneerde fotokunstenares in haar pop-up studio in stadsdeel Neukölln.

Straatfotografie
Tijdens de Berlijnse Salon in het najaar van 2014, dit is een jaarlijks terugkerende culturele avond die door de Nederlandse vereniging Berlijnse Avonden wordt georganiseerd, was zij één van de sprekers en ontmoette ik haar voor de eerste keer. Achter in de zaal stond de transportfiets van haar opa, behangen met vintage koffertjes en kistjes vol foto’s en ansichtkaarten. Op het podium vertelde de fotografe dat ze in Groningen aan de kunstacademie afstudeerde in de studierichting mediakunst. In de Martinistad leerde ze ook haar huidige vriend Niels kennen. Hij is illustrator van beroep. Samen trokken ze richting Rotterdam. Na een verblijf van 10 jaar in de Maasstad wilde Marga Berlijn ontdekken. Ze kende de stad al een beetje door de bezoeken aan kunstenaarsvrienden uit Groningen, die eerder naar Duitse metropool vertrokken.

‘Ik wilde een soort artist in residence doen, gewoon een paar maanden met de camera op weg en kijken wat het oplevert’, zegt de enthousiaste fotografe in haar pop-up fotostudio in de Berlijnse Weserstrasse. Die paar maanden leverde haar bijzonder fraaie foto’s op die bij veel mensen in de smaak vielen. De beelden bevatten vaak een subtiele humor of ontroering die door een toevallige samenloop van omstandigheden ontstaat en die zij op precies het juiste moment weet vast te leggen. De witte poedel op de achterbank in een auto levert een humoristisch beeld op, net als de persoon die op het asfalt voor de open taxideur met het opschrift Die heiße Nacht am Alex (de hete nacht op Alexanderplatz’) knielt. Het zijn typische straatfoto’s van Marga van den Meydenberg.

Markt
Vanuit Rotterdam verhuizen Marga en Niels definitief naar Berlijn. Ze belanden in de wijk Prenzlauer Berg. Marga komt op het idee haar foto’s op markten aan te bieden. ‘Hier kun je gewoon met een bak foto’s op de markt staan, je moet alleen even weten hoe het werkt. De kosten zijn laag, dus je verdient het geld vrij gemakkelijk weer terug. Dat is een leuke manier om geld te verdienen, want dan hoef je geen bijbaantje in de kroeg te hebben om de huur te betalen’, aldus Marga. Volgens haar zie je veel kunstenaars op markten. Dat zijn een soort rommelmarkten waarop ook levensmiddelen, snacks en drankjes worden aangeboden. Daarnaast heb je in Berlijn ook speciale kunst- en designmarkten.

Fiets
Ze verkocht haar foto’s eerst met een tafeltje als kraam in het bekende Mauerpark. ‘Twee schragen en een plank, zo ben ik begonnen. Op een gegeven moment merk je dat de entourage ook belangrijk is, dus leg je een zwarte doek over je tafel. En zo denk je steeds verder. In die tijd had mijn vader de transportfiets van mijn opa opgeknapt. Tijdens een verhuizing wist hij niet wat er mee moest doen. Toen kwam ik op het idee de fiets te gebruiken. De primeur van de fiets als bike-shop vond op de Voodoo Market plaats, een designmarkt die door twee meiden wordt georganiseerd. Mijn vriend verkoopt daar ook zijn werk. Maar dat was wel een indoor-markt.’

De transportfiets bleek een gouden greep, want in veel interviews op Duits- en Engelstalige online magazines over Berlijn duikt Marga met haar gerestaureerde tweewieler uit Nederland op. Ze stond ermee op de markt aan de Kollwitzplatz, maar ook op de Arkonaplatz en Boxhagener Platz bracht ze haar eigen werken met de fiets aan de man. ‘Ik ben overal wel geweest, maar ik blijf nu een beetje hangen bij de markten die dichterbij zijn. Ik vind het nu wel fijn de ene zondag op de Now Koelln Flomarkt aan de Maybachufer in Berlijn-Neukölln te staan en de andere zondag op de markt in de Prinzessinnengarten in Kreuzberg.’

Netwerk
Hoe kom je in contact met andere jonge kunstenaars, met de artistieke subcultuur die vaak in één adem met Berlijn wordt genoemd? Marga raadpleegde gewoon Google om te zien wat Berlijn op het gebied van straatfotografie te bieden heeft. Daarna liepen de dingen vanzelf. Eerst belandde ze bij een expositie van fotograaf Christian Reister en raakte met hem in gesprek. Hij bleek de eigenaar van Fenster 61 te zijn, een uniek concept waarbij in een etalage in de drukke Torstraße foto’s hangen van fotografen die zich min of meer met het thema Berlijn bezighouden. Het is geen galerie en er zijn dus geen openingstijden. De etalage-expositie bestaat al 10 jaar. ‘Ik heb daar ook een expositie gehad’, vertelt Marga. ‘Dat was in het begin. Van daaruit kwam ik in contact met de eigenaar van de Carpentier Galerie, die onder de titel Berlin Photography een speciale expositie organiseerde, omdat precies 25 jaar geleden de Berlijnse Muur viel.’ Van de 74 ingeschreven fotografen koos een vakjury uiteindelijk 32 deelnemers. Daaronder bevond zich ook Marga van den Meydenberg. Haar werken hingen vorig jaar de hele maand december in de galerie in Berlijn-Charlottenburg.

Lees het complete artikel in de actuele uitgave van Mens & Gevoelens, te bestellen via onderstaande link of kies voor een abonnement. Het grote voordeel van deze gedrukte uitgave is dat je meteen enkele unieke foto’s van de straatfotograaf uit Berlijn in je bezit hebt!
http://mensengevoelens.nl/veel-gestelde-vragen

De terugkeer van Mens & Gevoelens

Mens & Gevoelens nummer 18 (november 1990)

Mens & Gevoelens nummer 18 (november 1990)

Het blad Mens & Gevoelens komt terug. Dat las ik op verschillende websites waaronder nu.nl. Het nieuws staat inmiddels ook op de website van Paul Haenen zelf: “Medio april 2015 komen we weer terug met het onvolprezen tijdschrift MENS&GEVOELENS. Tot 2006 verschenen er 85 nummers en nu gaan we weer gewoon door en komt nummer 86 er aan. Het gaat om te beginnen 6 keer per jaar verschijnen en kopij in welke vorm dan ook is van harte welkom.”

In 1990 maakte ik voor de eerste keer kennis met Margreet Dolman’s Mens & Gevoelens uit Amsterdam. Na een 2-jarig verblijf in Deventer verhuisde ik in 1990 naar de hoofdstad en stuurde een gedichtje in. Immers, in Deventer had ik al een eigen dichtbundel uitgegeven, die de gasten van het eetcafé waar ik werkte en woonde bij binnenkomst gratis konden meenemen. De lange nietmachine waarmee ik mijn eigen bundels maakte heb ik nog steeds, de bundels niet. Achteraf vond ik de teksten niet overtuigend genoeg en zette alle bundels in een vuilniszak bij het vuil.

Het oosten. Daarmee verscheen ik in 1990 in uitgave 18 van Mens & Gevoelens. Het gedicht luidde als volgt:

Het oosten

Het oosten

het oosten

zie het vertier in het oosten
waar familie de enige vrienden zijn
en broers schoonzussen troosten
omdat er geen andere mensen zijn

klaverjassen bier en stront met
vieze slachterijen is alles vreemd
en gek dat niet boert en zuipt
doen alle vrouwen aan de lijn
door het vele vreten en gefrustreerd
proberen maar niet anders te zijn

daar is de auto een heilige koe
die door de stront moet pronken
is idealisme maar een stom gedoe
beter zûpen en lekker bonken

stampen, gieren en brullen
zij heel de nacht
de volgende dag weer zakken vullen
zijn zij varkens aan de macht

Nu voelde ik me meer dichter dan in Deventer, als je dit zo kunt uitdrukken. Immers, mijn tekst stond in uitgave 18 van Mens & Gevoelens. Die publicatie smaakte naar meer. En er kwam meer! Drie maanden later verscheen in uitgave nummer 21 wederom een gedicht, onderaan een interview met cabaretier Hans Dorrestijn. Het gedicht had geen titel maar bestond uit drie korte stukjes tekst:

mghet komt wel weer goed
vijf woorden
achttien letters
het komt wel weer goed

overdag geef ik toe
aan dat
wat ik ’s nachts ontken

ik praat het mij
zij aan zij
over toekomst en verleden
over utopieën en heden
ik praat met mij

Teletekst

Teletekst

zomeravondZes uitgaven later, in uitgave 27, zag mijn dialoog Zomeravond het daglicht. Ik was helemaal op dreef. In uitgave 29 vond ik tussen de interviews met Alex van Warmerdam en Theodor Holman mijn nogal absurde verhaal Teletekst terug. Wat een vreugde, de vlag kon uit, want na de gedichten en de dialoog was dit mijn eerste in een tijdschrift afgedrukte korte verhaal. Mens & Gevoelens werd mijn lijfblad, want de redactie was mij welgezind. In april 1992 was het weer raak met het korte verhaal Dwaaltocht, dat net als het eerste gedicht over het oosten van het land ging.

Dwaaltocht

Dwaaltocht

fotopToen was het even stil. Het duurde zeven uitgaven voordat Een eindeloze vakantie verscheen. Ik herinner me nog dat de redactie mij belde en iemand enkele vragen stelde. Tevens wilde het blad graag dat ik een foto van mezelf opstuurde.

‘We zien je nog bij Ischa’, vertelde een medewerker van het Antoni van Leeuwenhoek ziekenhuis mij later aan de kassa van het bedrijfsrestaurant waar ik parttime werkte en maaltijden op de borden van de medewerkers schepte. Destijds schreef ik nog een artikel in het personeelsblad van het Antoni van Leeuwenhoek ziekenhuis onder de titel Er zijn weer kroketten! De keuken bevond zich namelijk op de begane grond, het restaurant op de tweede verdieping. Stonden er kroketten op het menu, dan was na een stormloop van witte jassen de eerste lading zeer snel verdwenen. Op het moment dat iemand uit de kleine goederenlift de volgende bak kroketten naar het restaurant haalde, snelde ik naar de microfoon. Ik drukte op een knop, waardoor in het restaurant het ‘ding dong’ – een bekend geluid in warenhuizen en stationshallen ter aankondiging van een omroepbericht – uit de luidsprekers schalde. Vervolgens sprak ik luid en duidelijk: attentie, attentie, er zijn weer kroketten!’ Na een luid gelach stormden de medewerkers naar de uitgiftebalie met de verse kroketten.

Terug naar de man die zei ‘We zien je nog bij Ischa’. Vandaag de dag zou hij gezegd hebben ‘We zien je nog bij Matthijs of bij Pauw’. Hij doelde op de foto en korte beschrijving die bij Een eindeloze vakantie waren afgedrukt.

ttp2 adfwas2 (2)In uitgave 44 las ik wederom mijn naam, nu onder de dialoog Tijd voor een therapeut. De uitgave daarop verscheen mijn eerste gedichtje onder een pseudoniem. Ik herinner me dat ik als altijd een bewijsexemplaar kreeg toegestuurd maar dat ik mijn naam nergens kon vinden. Totdat ik me herinnerde dat ik als afwasser in hotel Krasnapolsky ooit een keer een gedicht had geschreven onder de naam A.F. Wasser (afwasser) en naar het blad opstuurde. Op een hele pagina stond naast een illustratie van Elna Obreen  de volgende tekst:

een uur kan kort zijn
als je erover nadenkt
wordt een uur
korter en korter en duurt
de euforie een moment

als je erover nadenkt

kan een uur ook lang zijn
wordt een uur
langer en langer en duurt
de angst vele momenten

Adriaan Ferdinandus Wasser

Natuurlijk was het moeilijk dit gedicht te promoten, want niemand wist dat ik in de huid van de niet bestaande Adriaan Ferdinandus Wasser was gekropen. Na dit gedicht volgde in het voorjaar van 1996,  vlak voordat ik naar Mallorca vertrok en me aan het maken van een eigen maandblad wijdde, mijn laatste bijdrage in Mens & Gevoelens.

MGKkattenDe titel van die laatste tekst stond op de voorpagina. Het fictieve journalistieke artikel over de zelfmoord onder katten leverde me zelfs een telefoontje van de NOS op. Een journalist wilde meer over de twee onderzoeksters weten. Achteraf gezien gaf ik veel te snel toe dat het verhaal verzonnen was. “Ja, dat dacht ik ook al, maar mijn collega wilde toch dat ik even belde”, klonk het aan de andere kant van de lijn.