Blog Allard van Gent

Soms bekruipt me het gevoel dat we opnieuw in een periode van dreiging leven. Het is niet één duidelijk aanwijsbaar gevaar, maar eerder een sluimerende onrust. De opkomst van autoritaire leiders, het normaliseren van haatdragende taal, het wantrouwen tegenover wetenschap en media — het doet me denken aan verhalen uit de jaren dertig van de vorige eeuw.

In 1933 kwam Hitler aan de macht. Wat volgde, weten we: Joden werden uitgesloten, opgejaagd, vermoord. Intellectuelen sloegen op de vlucht, velen pleegden zelfmoord. Maar wat deden de mensen vóór het te laat was? Hoe gingen ze om met de dreiging die op hen afkwam?

De jaren twintig en dertig in Duitsland

In de jaren twintig was Duitsland een jonge, kwetsbare democratie. De Eerste Wereldoorlog lag nog vers in het geheugen. Er was inflatie, werkloosheid, politieke chaos. In die context verlangden veel mensen naar stabiliteit, naar een “sterke man” die de orde zou herstellen.

Sommigen waarschuwden. Denk aan de journalist Kurt Tucholsky of de dagboekschrijver Victor Klemperer. Ze zagen het gevaar, ze benoemden het. Maar ze werden weggehoond of genegeerd. De meeste mensen keken weg. Ze wilden hun leven leiden, hun baan behouden, hun rust bewaren.

Toen Hitler in 1933 de macht greep, gebeurde dat grotendeels langs legale weg. Veel mensen vonden dat hij tenminste iets deed. Ze lazen over geweld tegen politieke tegenstanders en Joden, maar haalden hun schouders op — of geloofden het niet.

Sommigen waarschuwden. Denk aan de journalist Kurt Tucholsky of de dagboekschrijver Victor Klemperer. Ze zagen het gevaar, ze benoemden het. Maar ze werden weggehoond of genegeerd. De meeste mensen keken weg. Ze wilden hun leven leiden, hun baan behouden, hun rust bewaren.

De stille waarschuwing van de geschiedenis

Achteraf is het makkelijk oordelen. Maar in die tijd was het niet altijd duidelijk wat er zou komen — of beter gezegd: mensen wilden het niet zien. Ze hoopten dat het wel zou meevallen. En voor sommigen viel het inderdaad even mee, tot het te laat was.

Brieven, krantenartikelen en dagboeken uit die periode laten zien dat er wel degelijk stemmen van twijfel en angst waren. Maar ze werden overstemd door gemakzucht, zelfbehoud en soms ook moedwillige onverschilligheid.

En nu?

In 2025 zie ik parallellen. Niet omdat ik denk dat de geschiedenis zich letterlijk herhaalt — maar wel omdat ik dezelfde neigingen herken: het wegkijken, het sussen, het zeggen dat het allemaal wel meevalt. Terwijl extremistische partijen groeien, de democratische rechtsstaat onder druk staat en haat opnieuw salonfähig wordt.

Tegelijk zijn er ook nu mensen die waarschuwen. Schrijvers, denkers, wetenschappers, burgers die hun stem laten horen. Maar ze worden niet altijd gehoord. Soms zelfs bedreigd of weggezet als paniekzaaiers.

Wat doen wij? Doen we alsof het allemaal wel zal overwaaien? Of kijken we bewust? Spreken we ons uit — ook als het ongemakkelijk is?

Tot slot

De geschiedenis herhaalt zich nooit exact, maar ze rijmt wel. Daarom stel ik mezelf deze vraag: Wat deed ik toen het erop aankwam? Dit stuk schrijven is mijn manier om niet weg te kijken.

Deze tekst verscheen ook op Joop (BNNVARA)

Op 15 maart is het vijf jaar geleden dat in Nederland de eerste lockdown inging. Er braken onzekere tijden aan. Het dagelijks leven werd abrupt onderbroken, straten raakten leeg en winkels sloten hun deuren. Wat hebben we eruit geleerd?

Niet veel, vind ik. We hadden destijds de kans meer in onszelf te keren om te ontdekken wie we werkelijk zijn, om het maar even psychologisch uit te drukken. Het was belangrijk je niet door de buitenwereld te laten intimideren, want daar vlogen de complottheorieën je om de oren. De samenleving dreigde te splijten in groepen met of zonder mondkapjes, met of zonder vaccinaties. De onzekerheid creëerde angst en onmacht. Lontjes werden korter. Aan de andere kant zag je ook positieve effecten. Mensen kwamen bij elkaar. In Italië zongen de mensen zich vanaf het balkon door de coronacrisis heen en in huizen hingen briefjes van studenten die boodschappen aanboden voor mensen in quarantaine. 

Hebben we iets geleerd uit deze recente geschiedenis? Die vraag stel ik me vandaag de dag. Na de pandemie hoopten velen op een periode van rust en bezinning. Maar nu zitten we in een wereld vol conflicten en oorlogszuchtige leiders, die we nota bene zelf hebben gekozen. Waarom? Ik vrees dat we niet veel hebben geleerd uit het recente verleden. Volgens mij biedt het bestaan ons nog één keer de mogelijkheid de ogen te openen en ons niet door de buitenwereld te laten intimideren. Dat is nu belangrijker dan ooit.

Wie eerlijk is, wil geen oorlog, wil geen bloedvergieten, wil niks anders dan leven. Zo zie ik dat. Het is de hoogste tijd eerlijk te zijn. Niet eerlijk in reacties op social media, niet tegenover anderen, maar eerlijk tegenover jezelf. Als niemand zich laat meeslepen door machtswellustige leiders, dan hebben zij niemand om over te heersen. Dan staan ze er alleen voor. En dan moeten ook zij eerlijk zijn—niet op social media, niet tegenover anderen, maar tegenover zichzelf.

Deze tekst staat ook op metronieuws.nl.

Helaas was de nevel al opgetrokken toen ik vanochtend in Charlottenburg aankwam. Ik hou van de statige huizen in deze wijk en van de prachtige bomen. Mijn doel lag in de Kantstraße. Hier dronk ik koffie bij “Wilmina Brot” en kocht ook meteen een brood.

Deze onlangs geopende bakkerij behoort tot het ernaast gelegen hotel “Wilmina”, een hotel met een interessante voorgeschiedenis. De eigenaars, een architectenechtpaar, hebben het voormalige gerechtsgebouw in barokstijl uit 1896, inclusief de bijbehorende vrouwengevangenis van rode baksteen, in een uniek hotel omgebouwd. Van het donker naar het licht, zegt de eigenaar in een Engelstalig video-interview dat op de website van het hotel staat (https://wilmina.com/de/about/)

Het hotel heeft nu dus ook een eigen bakkerij, net als in vervlogen tijden hotels een eigen bakkerij hadden. Hier worden op ambachtelijke wijze zuurdesembroden gebakken met oude graansoorten uit de regio. De bakkerij is nu al een geliefde plek bij hotelgasten en buurtbewoners.