Franz Kafka in Berlijn Steglitz
Als inwoner van Berlijn viel mij gisteren een advertentie over de expositie Kafka in Steglitz op. De Praagse schrijver woonde van 24 september 1923 tot 17 maart 1924 in dit Berlijnse stadsdeel. Zes maanden later overleed hij in een Oostenrijks sanatorium. Waarom kwam hij naar Berlijn, wat deed hij hier en waarom vertrok hij weer? Gistermiddag ging ik op zoek naar antwoorden.
Franz Kafka, het lijkt soms wel een begrip of een slogan om publiek mee te trekken. Er is al zo veel over hem geschreven dat je door de bomen het bos niet meer ziet. Het lijkt erop alsof de boeken over zijn leven meer lezers trekken dan de boeken die hij zelf schreef. Maar dat weerhoudt mij er niet van hier ook een bijdrage te leveren. De tentoonstelling Kafka in Steglitz ging op 15 februari van dit jaar officieel van start. Volgende week, op vrijdag 11 juli, is de expositie voor het laatst te zien.
Het Steglitz-Museum is gehuisvest in een oude, grote Berlijnse villa en biedt in enkele voormalige woonvertrekken informatie over het voormalige culturele leven in deze chique en vooral groene Berlijnse wijk. De Kafka-expositie blijkt niet al te groot; enkele transparante plastic panelen met daarachter teksten over periodes uit zijn leven en her en der hangen fraaie tekeningen van Carl-Otto Bartning, een beroemde Duitse ‘filmcutter’ die in de jaren ’50 begon met het maken van tekeningen bij Kafka’s verhalen.
Dat is natuurlijk leuk, interessant, maar niet heel erg bijzonder. Datzelfde geldt voor de vitrine met daarin een typemachine en diverse opengeslagen boeken van Kafka. Ik kom voor Kafka in Berlijn, in Steglitz. Een beetje teleurgesteld neem ik plaats in de salon en bekijk de antieke tafel met het chique servies, de moderne thermoskan met koffie en een half aangebroken chocoladetaart onder een glazen stol. Het museum heeft een stijlvolle ambiance, dat wel. Echter, waar vind ik iets over Kafka en Steglitz, die vraag zit mij dwars en daarmee wil ik de eerste de beste museummedewerker straks confronteren. Maar dan kijk ik opzij en zie, net als in de andere ruimtes, enkele syllabi waarvan eentje de titel Franz Kafka in Steglitz draagt. Mijn teleurstelling is op slag verdwenen.
Waarom komt Kafka naar Berlijn en vestigt hij zich in een wijk buiten het bruisende, artistieke leven? Wel, allereerst wil hij naar Berlijn, omdat hier zijn vriendin Dora Diamant woont. Hij leerde haar in juli 1923 in een pension in Müritz kennen. In september 1923 haalt zij hem op bij het station Anhalter Bahnhof. Voor Kafka voelt het vertrek naar Berlijn als een een soort genoegdoening, want het toont zijn afkeer van Praag en van zijn familie, die duidelijk op dit vertrek tegen was. Kafka ziet zichzelf in de rol van de landmeter uit zijn roman Het slot: ‘Ik ben naar een vreemde streek vertrokken en heb me bij een vreemd volk ingekwartierd. Men duldt mij, men weet, dat er van mij geen gevaar uitgaat.’
Kafka betrekt een erkerkamer in een Steglitzer villa aan de Miquelstraße 8 (nu Muthesiusstraße 20/22). Hij woont als onderhuurder bij het echtpaar Hermann. Kafka wilde in een rustige buurt wonen. Dat liet hij zijn vriendin Dora weten, die deze kamer voor hem vond. Hoewel ze overdag samenleven, behoudt Dora haar kamer in het Scheunenviertel (Berlin-Mitte). Sinds begin januari 1924 overnacht Dora ook bij Kafka op de kamer. Ze trouwen niet, want Dora’s orthodox-joodse vader is hier fel tegen. Hij vindt Kafka niet religieus genoeg.
Berlijn verkeert net als de rest van de Weimarrepubliek in een grote politieke crisis. Het is de tijd van de hyperinflatie. Eind oktober 1923 betaal je voor een dollar bijna 2,2 miljoen mark. Kafka ruilt noodgedwongen zijn Tsjechische geld in tegen waardeloze Duitse valuta. Mede daarom leven Dora en hij in bittere armoede. De Praagse schrijver en Kafka’s vriend Max Brod bezoekt het paar geregeld. Later neemt hij ook zijn geliefde Emmy Salveter mee, met wie Kafka een geheime, dubbelzinnige vriendschap aanknoopt, die tot begin november duurt.
Wat doet Kafka de hele dag? Vaak wandelt hij door de Botanischer Garten, dat is zijn geliefde plek. Hij rijdt niet graag met de S-Bahn naar het centrum van Berlijn, omdat hij gewoonweg onvoldoende geld heeft om de theaters of restaurants te bezoeken. In het warenhuis Wertheim aan de Leipziger Platz laat hij een pasfoto maken. Hij denkt er namelijk over na met Dora naar Palestina te vertrekken maar het blijft bij een gedachte. Af en toe bezoekt Kafka de Hochschule für die Wissenschaft des Judentum in de Artilleriestraße (nu de Tucholskystraße), waar hij lezingen over de Talmoed bijwoont.
De tekst in de syllabus schept een mooi beeld van Kafka’s leven in de Berlijnse villawijk, waar Dora op een klein kookplaatje eten voor hun tweeën kookt. Geld voor kolen en gas is niet voorhanden. De verhuurster van de woning maakt het leven voor Kafka en zijn vriendin extra zwaar door steeds de huur te verhogen. Door toedoen van deze kleine vrouw ontstaat Kafka’s verhaal Eine kleine Frau (een klein vrouwtje).
Het zit Kafka allemaal niet mee. Geen geld en dan krijgt hij in oktober 1923 ook nog te horen dat uitgever Kurt Wolff de samenwerking met Kafka wil stopzetten omdat zijn publicaties nauwelijks verkopen. Kafka houdt ondertussen het nieuws in de gaten door voor het stadhuis van Steglitz de krantenkoppen van de ‘Steglitzer Anzeiger’ te bestuderen.
Om van de verschrikkelijke verhuurster af te komen verhuizen Dora en Franz op 14 november naar een nabij gelegen villa aan de Grunewaldstraße 13 (bij mevrouw Rethmann). Hier bewonen ze twee kamers met centrale verwarming. Het verblijf is van korte duur, omdat de eigenaresse meer kamers wil verhuren. Eind januari 1924 vinden ze nieuwe woonruimte aan de Zehlendorfer Heidenstraße 25/26 (nu Busseallee 7/9) bij de weduwe van de dichter Carl Busse. Hier huren ze twee dure kamers.
Eind maart 1924 voltooit Franz Kafka zijn laatste literaire werk Josefine, die Sängerin oder das Volk der Mäuse (Josefine, de zangeres of Het muizenvolk). Eerder die maand komt Kafka met de Berlijnse uitgeverij ‘De Schmiede’ overeen de bundel Ein Hungerkünstler (een hongerkunstenaar) uit te geven. Dit boek bevat ook Eine kleine Frau, het verhaal Josefine werd naderhand opgenomen.
Ook in maart 1924, de zeventiende, verlaat Kafka Berlijn. Zijn gezondheidstoestand is dramatisch slecht. Kafka ervaart de terugreis uit Berlijn als een nederlaag, de zoveelste in zijn leven. Nadat in april tuberculose van het strottenhoofd is vastgesteld sterft de veertigjarige Franz Kafka op 3 juni 1924 in het sanatorium Kierling bij Wenen.
Eén anekdote uit Kafka’s leven in Berlijn-Steglitz heb ik voor het laatst bewaard. Ik kende het verhaal niet en het beroerde me. In 1923-1924 loopt Franz Kafka niet alleen graag door de Botanischer Garten, maar ook het Steglitzer Park behoort tot zijn favoriete wandelplekjes. Op een dag wandelt hij er met Dora en ontmoet een klein meisje dat huilt en vertwijfeld om zich heen kijkt. Kafka vraagt wat er aan de hand is. Het meisje vertelt dat ze haar pop heeft verloren. Kafka komt meteen met een plausibel verhaal op de proppen en vertelt dat de pop slechts op reis is. “Ik weet dat, want jouw pop heeft mij een brief gestuurd”, vertelt hij. Het kleine meisje is eerst wat achterdochtig. “Heb je de brief bij je?”, vraagt ze. “Nee, ik heb hem thuis laten liggen maar ik neem hem morgen mee.” Het nieuwsgierig geworden meisje is al meteen veel minder verdrietig en Kafka keert naar huis terug om de brief te schrijven.
Hij gaat heel serieus te werk, alsof het erom gaat een groot literair werk te creëren. Hij bevindt zich in dezelfde gespannen toestand als altijd op het moment dat hij achter zijn bureau zit. Dan maakt het niet uit of het om een brief of een ansichtkaart gaat. De brief voor het meisje neemt hij zo serieus omdat hij haar een teleurstelling wil besparen en echt tevreden wil stellen. De volgende dag neemt hij de brief mee naar het park en geeft deze aan het kleine meisje. Aangezien ze nog niet kan lezen, leest Kafka de brief voor. De pop legt uit dat ze er genoeg van heeft om altijd in hetzelfde gezin te moeten leven. Ze heeft de grote wens om eens een andere omgeving te zien en moet daarom een tijdje afscheid van het meisje nemen. De pop belooft iedere dag te schrijven.
En Kafka schrijft daadwerkelijk iedere dag een brief waarin hij altijd weer over nieuwe avonturen bericht die in het bijzondere levensritme van de pop elkaar razendsnel opvolgen. Het meisje heeft na een paar dagen het verlies van haar speelgoed vergeten en denkt alleen nog aan de fictie, die zij als vervanging heeft ontvangen. Kafka schrijft iedere zin zo uitvoerig en humoristisch, dat de situatie van de pop volledig voelbaar wordt: de pop is gegroeid, naar school geweest, heeft andere mensen leren kennen. Ze belooft het meisje altijd weer haar liefde voor haar, speelt daarbij echter in op de complicaties in het leven, op de andere plichten en de andere interesses, die het voor haar op dat moment niet mogelijk maken het gezamenlijke leven weer op te pakken. Het kleine meisje wordt gevraagd daarover na te denken en wordt zo op het onvermijdelijke afstand doen voorbereid.
Dit spel met de brieven duurt minimaal drie weken. Kafka wordt verschrikkelijk bang als hij eraan denkt hoe hij dit moet afsluiten. Het einde moet namelijk een juist einde zijn. Dat houdt in dat hij voor een orde moet zorgen die de door het verlies van het speelgoed ontstane wanorde aflost. Hij zoekt lang naar een oplossing en besluit uiteindelijk om de pop te laten trouwen. Hij beschrijft eerst de jonge man, daarna het verlovingsfeest, de voorbereidingen op het huwelijksfeest en vervolgens alle details van het huis van de pas getrouwden. “Je zult zelf inzien dat we in de toekomst afstand moeten doen van een weerzien”. Kafka lost het kleine conflict van een kind op met behulp van de kunst, het effectiefste middel waarover hij persoonlijk beschikt, om zo weer orde in de wereld te brengen.
Al in 1959 ondernam men via de krant ‘Steglitzer Stadtteilblatt’ een poging om het getrooste meisje en daarmee Kafka’s poppenbrieven terug te vinden. In 2001 probeerde de Kafka vertaler Mark Harman het opnieuw, maar die poging bleef, ondanks aanzienlijke respons in de media, zonder succes.
Projekt Gutenberg
Hier zijn de volgende verhalen van Franz Kafka compleet te lezen:
Eine kleine Frau:
https://www.projekt-gutenberg.org/kafka/misc/chap032.html
Josefine, die Sängerin oder Das Volk der Mäuse:
https://www.projekt-gutenberg.org/kafka/misc/chap031.html
Ein Hungerkünstler:
https://www.projekt-gutenberg.org/kafka/erzaehlg/chap020.html
Blog Allard van Gent 