Blog Allard van Gent

The Andrew Sisters. Uit de film “Private Buckaroo”. De film is onvoorwaardelijk vrijgegeven in het publieke domein door de rechthebbende Universal Pictures.

Ooit verkocht een componist voor 30 dollar het lied Bei Mir Bistu Shein. Zwarte musici ontdekten de mogelijkheden van een jazzversie. De nazi’s verboden het lied op het moment dat ze de oorsprong ontdekten: een Jiddische musical.

Het wereldbekende lied werd sinds de jaren dertig enorm vaak gecoverd. De originele tekst Bei mir Bistu Shein werd eerst vertaald naar het Amerikaanse Engels, vervolgens naar meerdere talen. Het refrein bleef meestal intact.

De melodie werd gecomponeerd door Sholom Secunda, een uit Rusland naar de VS geëmigreerde cantor. Jacobs Jacobs schreef de tekst. Het was een duet voor de Jiddische musical Men ken lebn nor men lozt nit (You could live but they won’t let you).

In dit stuk is een arbeider van een schoenfabriek verliefd op de dochter van de eigenaar. Hij wordt ontslagen, omdat hij ervoor kiest vakbondslid te zijn. Als Happy End wordt het toch nog wat tussen hem en de dochter van de directeur.

De musical werd in 1932 opgevoerd in een Jiddisch theater in de New Yorkse wijk Brooklyn. Na afloop van het seizoen wilde componist Secunda de rechten van Bei Mir Bistu Shein verkopen aan Broadway- en radioster Eddi Cantor. Deze bedankt ervoor met de woorden: “Daar kan ik niks mee. Dat is te Jiddisch”. Vervolgens sloeg een muziekuitgever toe. Secundo ontving 30 dollar. Hij deelde het bedrag met de tekstschrijver van het lied.

De originele Jiddische versie:

De musical raakte in de vergetelheid. Het liedje werd echter gespeeld in Jiddische hotels in de Catskill Mountains bij New York. Tot groot vermaak van het publiek zong het Afro-Amerikaanse duo Johnny & George een jazzachtige versie met de originele Jiddische tekst.

Toen de entertainers Bei Mir Bistu Shein uitvoerden tijdens een show in de zwarte wijk Harlem in New York, hoorde muziekproducent Sammy Cahn ze spelen in het beroemde Apollo Theater. Hij verwierf de rechten en vertaalde de tekst vrij in het Engels om met To Me You Are Beautiful een breder publiek te bereiken.

Op 24 november 1937 nam Cahn het lied op bij platenmaatschappij Decca met het zangtrio The Andrew Sisters en trompettist Bobby Hackett. Deze onbekende Protestantse zussen met Noorweegse roots moesten het jazzachtige Afro-Amerikaanse Jiddische lied populair maken.

Aangezien de Cecca manager twijfelde aan het commerciële succes, werd deze prachtige versie van Bei Mir Bistu Shein op de B-kant gezet. Op de A-kant van de plaat kwam een versie van de Gerhswins hit Nice Work if You Can Get It.

Tot grote verrassing van iedereen werd het Jiddische lied een enorme hit. Het was dagelijks op allerlei radiozenders te horen. Binnen 30 dagen werden meer dan 250.000 platen verkocht. Vijf weken lang stond de song aan de top van de Billboard-Charts.

De Andrew Sisters wonnen als eerste vrouwelijke zanggroep een Gouden Plaat. Het succes van het lied toonde aan hoe “een allochtone minderheidscultuur” de massacultuur in een grote democratie natie kan beïnvloeden, aldus de schrijver Stephen J. Whitfield.

Vanuit Amerika trok het lied over de wereld. In veel landen lieten de producers de tekst vertalen. Bands, zangeressen en zangers namen Bei mir in hun repertoire op. In de Sovjet-Unie speelde het staatsorkest een Russische versie.
In het Duitstalige gebied werd het lied onder de titel Bei mir bist du schön een grote hit.

Pas na enige tijd ontdekte de overheid in nazi-Duitsland de oorsprong. Het lied kwam vervolgens op de lijst met verboden muziek van Jiddische componisten. Daarmee verdween de plaat van de markt, het lied uit de radio.

Een uitzondering gold voor de korte golf programma’s voor het Engelstalige buitenland. Charlie’s Orchestra, een door Goebbels Ministerie van Propaganda ondersteunde Big Band speelde de hit telkens weer om luisteraars te lokken.
Het lied werd ook toegelaten in het concentratiekamp Theresienstadt.

De nazi’s wilden de wereld “humane toestanden in concentratiekampen voorspiegelen” en lieten de gearresteerde Joden een band vormen: Die Ghetto Swingers, hiertoe behoorde de in 2018 gestorven Berlijnse gitarist en drummer Coco Schumann, hadden Bei Mir Bistu Schein in hun repertoire.

In de deels bewaard gebleven propagandafilm “Der Führer schenkt den Juden eine Stadt” spelen de Ghetto Swingers het lied, terwijl de commentator het vrijetijdsleven van de gevangenen in het park van Theresienstadt beschrijft. Dat moest luchtig overkomen in deze cynische productie.

Net als de meeste gevangen genomen Joden in Theresienstadt werden ook de muzikanten in 1944 naar Auschwitz gedeporteerd en daar vermoord, net als de regisseur en scenarioschrijver Kurt Gerron. Coco Schumann was een van de weinige overlevenden.

Een New Yorkse zender zond twintig jaar lang het programma “Yiddish Melodies in Swing” uit. Benny Goodman, Ella Fitzgerald en vele andere jazzgrootheden speelden hier Bei Mir. Zarah Leander nam in 1938 een Zweedse versie op.

Volgens een artikel in SPIEGEL (bron onderaan) paste het lied in alle tijden en genres. In 1959 publiceerde Louis Prima een Rock-‘n-roll versie. Zowel de Duitse punkzangeres Nina Hagen als de Britse soulzangeres Joss Stone vertolkten hun versie van Bei Mir (versie Nina Hagen).

Tot slot nog een leuke anekdote uit het artikel dat bij SPIEGEL verscheen. Deze gaat over een zogenaamd “klarinettengevecht Verenigde Staten tegen Duitsland”. Twee briljante musici traden in 1958 in het televisieprogramma “Jazz Party” van een New Yorkse zender op.

Bob McGarry behoorde tot de bekendste klarinettisten van Amerika, Rolf Kühn werd voorgesteld als “young German” die in de Big Band van Benny Goodman speelde en de beroemde chef verving als hij een keer niet mee kon op tournee. De beelden zijn op YouTube nog beschikbaar:

BRON
SPIEGEL: Wie “Bei mir bist du schön” zum Welthit wurde