In het lokale buurtblad Kiez und Kneipe las ik een interessant artikel over de geschiedenis van het Berlijnse dagblad Tagesspiegel. Ik vroeg de auteur Peter S. Kaspar, die tevens de uitgever van het blad is, of ik de tekst in het Nederlands op mijn blog mocht zetten. Dat was geen probleem. Veel leesplezier!
Kiez und Kneipe, juni 2015
70 jaar op zoek naar de oorzaak
Peter S. Kaspar feliciteert Tagesspiegel alvast vooraf
Ooit was Kreuzberg het absolute centrum van de perswereld. In de Kochstraße lagen de kranten voor het oprapen. Er verschenen ochtendkranten, middagkranten en avondkranten.
De grote verscheidenheid van media eindigde in 1933, toen de pers door de nazi’s gelijkgeschakeld werd. Na de oorlog was het perslandschap net zo dood en saai als de vele uitgebrande steden.
De overlevenden werden met dorre mededelingsbladen of zogenaamde Heeresgruppenpresse (Allard: dit zijn militaire kranten die na de bezetting van Duitse en Oostenrijkse, maar ook Italiaanse en Japanse gebieden door de propaganda-eenheden van de geallieerde troepen sinds eind 1944 in de taal van het bezette land werden uitgegeven) op de hoogte gehouden.
Dat veranderde op 1 augustus 1945. Toen verstrekten de Amerikanen voor de eerste keer een licentie voor het laten verschijnen van een dagblad. Dat was de Frankfurter Rundschau. Steeds meer zogenaamde ‘licentiekranten‘ (Allard: in tegenstelling tot de Heeresgruppenpresse gaven de Duitsers deze kranten zelf uit en waren er ook verantwoordelijk voor. De kranten vormden de wederopbouw van de Duitse pers. Kranten zonder licentie bleven nog tot 1949 – het jaar waarin de persvrijheid in Duitsland officieel weer in ere werd hersteld – verboden) zagen de weken en maanden daarna het daglicht. Er bevonden zich klinkende namen onder zoals de Süddeutsche Zeitung of de Rhein-Neckar-Zeitung. Op 27 september kwam er nog eentje bij: de Berliner Tagesspiegel. De krant werd opgericht door de schrijver Erik Reger, de journalist Walther Karsch, de papierfabrikant Heinrich von Schweinichen en de kunsthistoricus Edwin Redslob.
Voor sommige personen van het eerste uur bleek Tagesspiegel een springplank naar een grote carrière. Klaus Bölling, regeringswoordvoerder onder Helmut Schmidt, was de eerste volontair op de redactie van Tagesspiegel. Ook Egon Bahr werkte aan het begin van zijn loopbaan voor dit blad.
Tot een waar symbool werd het in 1954 betrokken uitgevershuis aan de Potsdammer Straße, dat met zijn toren en het karakteristieke schrift 55 jaar lang een stempel op deze straat drukte voordat Tagesspiegel zes jaar geleden naar het nieuwe gebouw aan de Askanischer Platz verhuisde.
Daartussen lagen vele ups-and-downs. Niet alles werd volledig uitgezocht naar het zelfgekozen motto van Tagesspiegel “rerum cognoscere causas”, dat de krant ertoe verplicht alles tot op de bodem uit te zoeken. Zo is het tot op de dag van vandaag niet alleen een raadsel waarom de licentie van medeoprichter en uitgever Schweinichen werd ingetrokken, hij werd ook nog eens formeel uit de annalen van de krant verwijderd.
Tagesspiegel gold steeds als een liberaal blad, dat altijd een stuk chiquer was dan concurrent Berliner Morgenpost en na de val van de muur de Berliner Zeitung. Vooral in de jaren zestig werd dit duidelijk. De Morgenpost had als Springer-krant (Allard: Springer is o.a. uitgever van Bild) een slechte naam en daardoor was er voor veel lezers geen ander alternatief.
Na de val van de muur lukte het Tagesspiegel moeizaam om in het oosten van de stad vaste voet te krijgen, maar dat gold omgekeerd ook voor de nieuwe, grote concurrent Berliner Zeitung in het westen van de stad.
Tagesspiegel werd de meest geciteerde hoofdstedelijke krant en de pretenties stegen. Men wilde in een andere divisie spelen, daar, waar de Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ), de Süddeutsche en die Welt zich bevonden. Een fusie met de uitgever Berliner Verlag (Berliner Zeitung) werd in ogenschouw genomen. Ironischerwijze mislukte dit uitgerekend door de tussenkomst van uitgeverij Springer, die bij de kartelautoriteit de mogelijkheid van een monopolistische positie meldde.
Tagesspiegel staat sinds jaar en dag bekend om de gerenommeerde journalisten zoals Harald Martenstein of Bernd Matthies. Maar ook een Alexander Gauland, die vandaag de zogenaamde ‘stalen helm fractie‘(Allard: hardnekkige fractie binnen een partij) van de AfD (Alternative für Deutschland ) leidt, hoorde eens tot de regelmatige columnisten. En dat Hellmuth Karasek, ooit tegenspeler van Marcel Reich-Ranicki, opklom tot uitgever van Tagesspiegel, liet sommige collega’s soms ietwat radeloos achter.
Daarvoor is vandaag de dag Giovanni di Lorenzo, de voormalige hoofdredacteur en uitgever, één van de meest markante Duitse journalisten. In Hamburg leidt hij ondertussen de redactie van Die Zeit. Tagesspiegel is vandaag nauw verbonden met deze invloedrijke weekkrant uit Hamburg en dat ligt niet alleen aan Giovanni di Lorenzo, maar ook aan de familie Holtzbrinck, die niet alleen eigenaar is van Tagesspiegel maar ook van die Zeit.
Sinds 2009 zetelt Tagesspiegel in Kreuzberg en is daarmee na Bild en taz het derde dagblad dat in Kreuzberg wordt gemaakt.
Peter S. Kaspar is schrijver en freelance journalist. Hij geeft sinds 2004 het door hem ontwikkelde magazine Kiez und Kneipe uit. Dit blad verschijnt maandelijks in een oplage van 3.000 exemplaren in vele cafés, winkels en kantoren in de Kreuzberger buurten Bergmannkiez, Chamissokiez en Graefekiez.
Als bio-pionier heeft hij zijn bestemming gevonden: Karl Ludwig Schweisfurth (Foto: WDR)
Al doende leert men. Dat geldt voor de man die eerst de grootste worstfabriek in Europa bezat, alles verkocht en zich sinds 1984 inzet voor symbiotische landbouw. De inmiddels 85-jarige slagerszoon noemt zichzelf een ‘vegetariër buitenshuis’, omdat hij alleen vlees eet als hij weet dat het dier voorheen een goed leven heeft gehad. Vrijdag zendt de WDR een documentaire over hem uit, hieronder een voorproefje over het bijzondere leven van Karl Ludwig Schweisfurth.
De levensmiddelenproductie vindt vooral in volledig geautomatiseerde fabrieken plaats. Dat is mogelijk door de enorme vooruitgang op het gebied van wetenschap en techniek. De middelen die ons ‘leven’ zouden moeten bezorgen, bestaan echter steeds vaker uit minderwaardig voedsel. Een oude wijsheid van de indianen is werkelijkheid geworden: “De witte man zal van volle borden verhongeren.”
Bovenstaande woorden zijn van Karl Ludwig Schweisfurth (1930), die in het Duitsland van de vorige eeuw zijn kleine familiebedrijf Herta laat uitgroeien tot de grootste worstfabrikant van Europa. De manier waarop hij met dieren omgaat en zijn bedrijf opbouwt, valt niet in goede aarde bij zijn drie kinderen. Zowel zijn dochter Anna als zijn beide zonen Karl en Georg weigeren het florerende bedrijf over te nemen. Vader Schweisfurth bekijkt op een dag de stallen van de dieren die zijn slachterijen krijgen aangeleverd. Wat hij ziet, bevalt hem niet. In 1984 komt de grote ommekeer en begint voor de Duitse worstkoning een nieuw leven. Hij verkoopt zijn bedrijf aan Nestlé en investeert al zijn geld in de Herrmannsdorfer Landwerkstätten (HL), een uniek ecologisch project op het Beierse platteland, 30 kilometer onder München.
Varkentjes op de Herrmannsdorfer Landwerkstätten
Blije varkens
Een Duitse ‘Werkstatt’ is een atelier of een werkplaats. Een ‘Landwerkstatt’ is een eigen benaming om aan te duiden dat hier op ambachtelijke wijze landbouw wordt bedreven. Zoon Karl staat inmiddels aan het roer van het ecologische familiebedrijf met eigen bakkerij, kaasmakerij, brouwerij, boerderijwinkel, restaurant, café en een slachterij waar wekelijks 80 varkens worden geslacht in plaats van 25.000, destijds bij Herta. Zoon Georg richtte met andere ondernemers de biologische supermarktketen Basic op. De 80 varkens op de HL hebben op het moment dat ze worden geslacht een prettig bestaan achter de rug. Tijdens hun leven krijgen ze geregeld bezoek van nieuwsgierige mensen. Vóór de uitloophokken van de varkens hangt een bord waarop de varkens de bezoekers aanspreken:
Goedendag. Wij zijn de moedervarkens in Herrmannsdorf. Wij behoren tot het inmiddels beroemd geworden Schwäbisch-Hällisch ras. De nazi’s hebben ons bijna uitgeroeid. Misschien, omdat onze oer-oer-oer-oer-grootvaders uit China kwamen. Die bezorgden ons echter het mooie spek op onze destijds magere ribben. Wij worden gekoppeld aan Hermann, de beer hier direct om de hoek, die mooie, sterke jongen uit de Piétrain, een Belgisch varkensras.
Wij zijn geen mensen. We lijken veel op jullie, maar wij zijn varkens en daar zijn we trots op. Maar we zijn ook levende wezens, net als jullie. We hebben aanspraken op het leven, die anders zijn dan die van jullie. Als het goed met ons gaat zijn we altijd blij en we zijn verdrietig, als jullie ons slecht behandelen. Wij hebben geen badkamer nodig zoals jullie, geen televisie, geen mobiele telefoon en geen auto. Wij hebben ruimte nodig om te kunnen lopen, frisse lucht, een modderpoel om ons op te frissen en stro om op te slapen, veel hout en weinig beton en ijzer.
De varkens lopen tussen de kippen in de wei en vormen daarmee een goed voorbeeld van symbiotische landbouw. Karl Ludwig Schweisfurth: “De varkens beschermen de angstige kippen, waardoor de vos en de marter geen kans hebben de kippen te verslinden. De varkens woelen in de grond, de kippen halen er vervolgens levende diertjes uit die ze in de stallen niet eten kunnen. De kippen zorgen op hun beurt voor de lichaamsverzorging van de varkens, pikken vliegjes, ongedierte en parasieten uit de huid en zorgen voor de beste hygiëne. Dat is voor mij een klassiek voorbeeld van symbiose. Beiden dieren hebben hier baat bij.”
Schweisfurth pleit voor de terugkeer van een betere harmonie tussen mens en de natuur
Boom bij de ingang van de Herrmannsdorfer Landwerkstätten.
Waarde en waardigheid
Na de grote ommekeer in 1984 roept de oprichter van Herta in 1985 de stichting Schweisfurth-Stiftung in het leven, een stichting die voor een breed publiek belangstelling wil wekken voor de waarde en de waardigheid van het platteland en de mensen die in een landelijke omgeving leven en werken. Schweisfurth pleit voor de terugkeer van een betere harmonie tussen mens en de natuur. Zijn project met de ecologische productie van levensmiddelen trekt niet alleen in de vakwereld maar ook bij de consumenten steeds meer aandacht. Schweisfurth: “Rond de eeuwwisseling, tijdens de BSE-crisis, begonnen meer mensen ons project eens beter te bekijken. Dat leverde ons veel aandacht op, net zoals de belangrijkste zin van de stichting luidt: Schweisfurth ondersteunt wegen die tot een holistisch en welbesteed leven leiden, waarin werk en techniek weer in betere harmonie met de natuur worden gebracht.”
Tegen de algemene trend in werkt de stichting juist niet met een agro-industrieel systeem voor ogen. Dat betekent dat er niet voor wordt gekozen door meer automatisering en minder mensen de productie te verhogen. Vooral de levensmiddelhandel ligt de stichting na aan het hart. Directeur prof., dr. Franz-Theo Gottwald: “We houden ons momenteel bezig met de actuele ontwikkeling van het handwerk in de levensmiddelenbranche, met het ontwikkelen van voorbeelden voor de branches bakkerij, vlees, brouwerij, kaasmakerij en melkerij om doelsystemen voor particuliere bedrijven te creëren. Die moeten ertoe bijdragen het handwerk binnen de Duitse levensmiddelenbranche economisch te stabiliseren, traditie en innovatie te verbinden en de markt beter in te richten dan tot nu toe voor particuliere bedrijven mogelijk was.”
In de afgelopen dertig jaar is de stichting goed geïntegreerd in de politiek, de wetenschap en de media. Directeur Gottwald is ervan overtuigd dat hun systeem in de toekomst meer en meer terrein zal winnen en uiteindelijk ook succes heeft. “Ik denk, het handwerk van de levensmiddelenbranche kan – als men ingaat op deze ontwikkelingen – stabiliseren. Het tot nu toe vast te stellen verval, het uitsterven van de particuliere bedrijven, zal stoppen en op een goed niveau, waarbij de levering is gewaarborgd, stabiel kunnen blijven,” aldus directeur Gottwald.
Ik wil dat er in deze doorgedraaide, volledig geïndustrialiseerde en geautomatiseerde wereld in de toekomst nog boeren zijn
Cultuur
Wereldwijd lijkt de ontevredenheid over de industriële levensmiddelenproductie toe te nemen. Mensen zoeken naar alternatieven om de natuur, de dieren en de aarde te ontzien. Karl Ludwig Schweisfurth reisde naar Rusland en Denemarken om zijn ervaring en kennis te delen met ondernemers die zijn visie delen. “Ik wil dat er in deze doorgedraaide, volledig geïndustrialiseerde en geautomatiseerde wereld in de toekomst nog boeren zijn, dat er in de toekomst nog vakmensen zijn die levensmiddelen produceren, dat is heel belangrijk voor mij. Ik wil de mensen laten zien dat het ook anders kan, het moet niet allemaal via supermarkten, het moet niet allemaal via fabrieken. In wezen is de natuur een cultureel gebeuren, geen industrieel gebeuren. Een akker bewerken heeft met cultuur te maken, net als fruit telen, dieren houden en levensmiddelen produceren. Dat is een cultureel gebeuren.”
Een akker bewerken heeft met cultuur te maken, net als fruit telen, dieren houden en levensmiddelen produceren
Schweisfurth neemt levensmiddelen serieus, zelfs de schrijfwijze. Heel bewust schrijft hij in zijn laatste boek ‘levens-middelen’, met koppelteken. “Het zijn middelen die ons leven bezorgen en als het goed gaat tot op hoge leeftijd, met goede vitaliteit. Dat leven in de levens-middelen is naar mijn mening meer dan alleen het stoffelijke deel wat je tellen, meten en wegen kan. Levensmiddelen zijn meer dan eiwitten, koolhydraten en vetten. Er zit ook leven in. Dat is een bijzondere energie. Dat zijn krachten, dat zijn werkingen die we met de huidige middelen van de natuurwetenschap nog niet kunnen meten. Als ik goed vlees heb van een dier dat goed geleefd heeft, dan zit dat vlees vol krachten en heb ik al die rommel die je vandaag de dag in worst en vlees zit helemaal niet nodig. En toch smaakt het vlees goed of zelfs beter.”
Boeken & films
Karl Ludwig Schweisfurth is weliswaar niet meer actief binnen zijn bedrijf, hij doet er wel alles aan zijn visie naar buiten te brengen. In de film Eerbied voor het leven …laten we over het doden praten zien we hoe op de Herrmannsdorfer Landwerkstätten een varken wordt geslacht. Schweisfurth toont de ingewanden en nodigt de bezoekers uit het nog warme hart even in de hand te nemen. Hij wil laten zien dat zijn dieren een rijk leven hebben gehad voordat ze op humane wijze worden geslacht. Al het goede wat de dieren uit de aarde hebben opgenomen, komt uiteindelijk in het vlees van zeer goede kwaliteit terug. Daarom luidt de paradoxale lijfspreuk van Karl Ludwig Schweisfurth: “De slager is een goede slager, die van dieren houdt.” De film was in 2011 op het Berlinale filmfestival te zien.
Slacht-feest? Eerbied voor het leven. De dieren hun waarde teruggeven.
Dit boek beschrijft de huidige vleesindustrie waarbij machines dieren doden, omdat de mensen hun handen niet vuil willen maken. Deze industriële vorm van massadoding ziet de voormalige worstkoning als een zwaarwegend vergrijp tegen de eerbied voor het leven.
Ik hou van ambachtelijk werk. De wereld begrijpen met hand, hart en hoofd
In dit boekje (48 p.) pleit de eco-pionier voor echt handwerk en de kundigheid van de meester. Het is ook een waarschuwing voor het dreigende verlies van kennis en cultuur door het sluipende verdwijnen van een traditioneel beroep.
De slager die geen vlees meer eet….
Dit boek verscheen vorig jaar. Op de achterkant gaat de titel echter verder: ..als hij niet precies weet, waar het vandaan komt en hoe het dier heeft geleefd. Het is de biografie van zijn leven als succesvolle worstfabrikant tot aan zijn beslissing ‘vegetariër buitenshuis’ te worden. Hij eet dus wel worst uit zijn eigen slagerij, maar buitenshuis raakt hij geen vlees meer aan.
“Ik krijg vaak te horen ‘ja, Schweisfurth, jij kon dat makkelijk doen met al je geld’.
Geld
Midden jaren tachtig verhuist Karl Ludwig Schweisfurth vanuit het Ruhrgebied (Herten) naar München. Hij heeft voldoende geld om het landgoed voor de toekomstige Herrmannsdorfer Landwerkstätten te kopen. Soms duikt het hebben van veel geld als verwijt op. “Ik krijg vaak te horen ‘ja, Schweisfurth, jij kon dat makkelijk doen met al je geld’. Dan zeg ik, ja, daarvoor ben ik dan ook zeer dankbaar en gelukkig, want anders hadden de HL nooit bestaan. Ik heb alles, werkelijk alles geïnvesteerd in dat nieuwe idee, ook met het bewustzijn dat ik had kunnen falen. Dan had ik alles verloren, dan had ik vandaag een uitkering.”
Zijn mensen met weinig geld nu gedwongen goedkoop en kwalitatief slecht vlees te kopen?
Zijn vlees is duurder dan in de gemiddelde supermarkt. Zijn mensen met weinig geld nu gedwongen goedkoop en kwalitatief slecht vlees te kopen? Schweisfurth kent het argument. “Ik vind het een dooddoener. Natuurlijk weet ik dat er arme mensen zijn. Maar de meeste mensen zijn niet arm. Kijk maar eens in de winkelwagentjes wat daar allemaal in ligt. Kijk maar eens goed. Allemaal spullen die we helemaal niet nodig hebben. Het is een kwestie van waardering voor de producten. Iedereen kan zich wel goede levensmiddelen veroorloven, maar moet goed uitkijken waar hij of zij het geld voor uitgeeft en veel troep gewoon niet meer kopen.” Daarnaast vertelt de ecologische pionier in menig interview dat we veel te veel vlees eten en moeten minderen. Als je één of twee keer per week vlees eet, dan kun je er volgens hem van genieten en ook kwalitatief goed vlees kopen dat niet uit de fabrieken afkomstig is.
Documentaire
Op 19 juni 2015 zendt de Duitse omroep WDR de documentaire Karl Ludwig Schweisfurth: Vom Wurstkönig zum Bio-Pionier van Matthias Schmidt uit. Deze filmmaker, die meermaals prijzen met zijn werken in de wacht sleepte, zegt over de totstandkoming van de film het volgende: “Het fascinerende aan de levensweg van Karl Ludwig Schweisfurth is dat deze uit zoveel motieven bestaat en daardoor quasi een schoolvoorbeeld is van hoe het is om een mens te zijn. Een mens die verandert, die ontevreden is, die op de tekens van de tijd let, die naar anderen luistert, nieuwe invloeden absorbeert, die bij weerstanden toch doorzet, die in zichzelf gelooft en eigen fouten toegeeft. Schweisfurth is een klassieke pionier, omdat hij zich altijd weer nieuwe doelen stelt. Dat hij zich dit kan permitteren, dat maakt het er niet gemakkelijker op. Velen zouden zich dit kunnen permitteren, maar doen het niet.”
Op vrijdag 19 juni gaat om 17:00 uur in de Akademie der Künste voor de 16e keer op rij het Poesiefestival Berlin van start. Dit festival opent met de voorstelling Aufs Maul geschaut – Mit Luther in die Welt der Wörter en de klankinstallatie Freude.
De uit Bremen afkomstige schrijver en slam-poet Bas Böttcher opent de voorstelling met zijn performance Martin Luther – Whistleblower 1.0 – Slam Poem (première). De in Berlijn en Istanbul levende schrijfster Oya Erdoğan opent de klankpresentatie met een gedicht.
Nog even iets over Luther. “Je moet het volk naar de mond kijken en zo de bijbel vertalen”, zou Luther gezegd hebben. De Lutherbijbel is vandaag de dag actueler dan ooit, omdat in oktober 2016 – precies op tijd voor het het jubileum van de Reformatie 2017 – een nieuwe Lutherbijbel verschijnt. Wie meer wil weten over Luther en Duitse taal kan hier (NL) terecht, meer informatie over de totstandkoming van de nieuwe Lutherbijbel staat hier (D).
Nacht van de poëzie
Om 19:00 uur is het tijd voor Weltklang – Nacht der Poesie. Hier wordt in een concert van stemmen en talen niet alleen de rijkdom van de hedendaagse poëzie gepresenteerd, maar ook de grote verscheidenheid van uitgangspunten, thema’s en vormen. Dichters uit alle delen van de wereld geven performances, lezen voor en zingen in hun moedertaal, zonder dat iemand de teksten vertaalt. Exclusief voor deze avond verschijnt een Duitstalige bloemlezing met de Duitse versies van de teksten om mee te lezen. Te zien en te horen zijn Zang Di (1964, Peking, China), LaTasha N. Nevada Diggs (1970, New York, USA), Jochen Distelmeyer (1967, Bielefeld, Duitsland), Elena Fanailova (1962, Woronesh, Rusland), Reiner Kunze (1933, Oelsnitz/Ertsgebergte, Duitsland), L-ness (1979, Nakuru, Kenia), Márió Z. Nemes (1982, Ajka, Hongarije), Christian Prigent (1945, Saint-Brieuc , Frankrijk) en Lisa Robertsons (1961, Toronto, Canada).
ZATERDAG
Op deze tweede dag dragen Berlijnse dichters op zeven plekken in de stad hun gedichten voor en maken daarmee de poëzie toegankelijk voor passanten en bezoekers. Hieronder de plekken én de bijbehorende dichters:
1) 14:00 – 16:00 Charlottenburg-Wilmersdorf
Museum Charlottenburg-Wilmersdorf
Met Nadja Küchenmeister, Björn Kuhligk, Eugene Ostashevsky, Monika Rinck, Ulf Stolterfoht en Judith Zander. Presentatie: Simone Kornappel
2) 14:00–16:00 Pankow
Hof des Kultur- und Bildungszentrums Sebastian Haffner, Prenzlauer Allee 227/228. (Bij slecht weer in de expositiehal)
Met Shane Anderson, Christian Filips, Catherine Hales, Bert Papenfuß, Friederike Scheffler en Donna Stonecipher. Presentatie en muziek: Aurélie Maurin
3) 15:00–17:00 Friedrichshain-Kreuzberg
Café van de Pablo-Neruda-Bibliothek, Frankfurter Allee 14a
Met Tomica Bajsić, Orsolya Kalász, Stephan Reich, Katharina Schultens, Jan Skudlarek en Tzveta Sofronieva. Presentatie: Matthias Kniep
4) 15:00–17:00 Treptow-Köpenick
Wagendorf Lohmühle, Lohmühlenstraße, Ecke Kiefholzstraße. (Bij slecht weer ook hier)
Met Max Czollek, Eberhard Häfner, Anna Hetzer, Tobias Roth, Lea Schneider en Mikael Vogel Muziek: Frank Gratkowski en Matthias Schubert. Presentatie: Johannes CS Frank
5) 16:00–18:00 Neukölln
Voor het atelier bij ‘Galerie im Körnerpark‘. (Bij slecht weer in de galerie in het Körnerpark)
Met Timo Berger, Luis Chaves, Birgit Kreipe, Norbert Lange, Karla Reimert en Kristin Schulz
Presentatie: Tobias Herold
6) 16:00–18:00 Spandau
Voor het ‘Gotischen Haus’, Breite Straße 32. (Bij slecht weer in het ‘Gotischen Haus’)
Met Andreas Altmann, Maroula Blades, Sonja vom Brocke, Ronen Altman Kaydar, Jinn Pogy en Rainer Stolz. Presentatie: Patrick Hutsch
7) 18:00–20:00 Mitte
Galerie Manière Noire, Waldenserstr. 7a. (Bij slecht weer ook hier)
Met Dmitrij Dragiljew, Thomáš Glanc, Hendrik Jackson en Ilya Rivkin. Presentatie: Hendrik Jackson
Kwame Dawes
Om 17:00 uur gaat de schrijver en uitgever Kwame Dawes (Ghana/Jamaica) in gesprek met Susanne Stemmler (cultuurmanager, Berlijn) en Dr. Volker Riehl (adviseur/hulporganisatie Misereor). Kwame Dawes schrijft gedichten vol muzikaliteit en ritme. Als uitgever houdt hij zich bezig met de positie vasn e poezie uit Afrika op de internationale boekenrekken. Hij was ook meermaals te gast op Poetry International in Rotterdam. Lees hier meer over hem op de website van Poetry International.
Christian Prigent
Om 18:30 uur gaat de Franse schrijver Christian Prigent in gesprek met schrijver en vertaler Christian Filips (Duitsland) en literatuurwetenschapster en vertaalster Aurélie Maurin (Duitsland/Frankrijk). Bij dit gesprek is een tolk aanwezig.
Expresbrief aan Europa
Om 20:00 uur komen de groten uit de literatuur- en muziekwereld bij elkaar om samen te performen, te lezen en een première voor te stellen. De avond gaat van start met de door de schrijvers gezamenlijk samengestelde “Expresbrief aan Europa”. Deze brief stelt vragen, formuleert wensen en kritiek, spreekt over de paradoxen van de continenten en over opgelegde vooroordelen, die tot negatieve tradities leidden, en over pijn. De avond wordt muzikaal begeleid door trompettist El Congo Allen, die al met grootheden als Lauryn Hill, Patrice en Aloe Blacc optrad. Hij begeleidt de Zuid-Afrikaanse dichteres Natalia Molebatsi, die haar gedichten met jazzklanken combineert en waarbij het gaat over de rechten van vrouwen maar ook over alledaagse situaties zoals liefde, angst en trouw. Ook van de partij zijn Kwame Dawes Ghana/Jamaica/USA), Chenjerai Hove (Zimbabwe), Warsan Shire (Somalië/GB). De combinatie van de drie hiphop fenomenen L-ness (Kenia), Diamondog (Angola/Duitsland) en Amewu (Duitsland) belooft een hete afsluiting van deze avond, die wordt gepresenteerd door de Duitse dichteres Uljana Wolf.
ZONDAG
De toekomsten van de dichtkunst
Om 13:00 uur begint het colloquium Die Zukünfte der Dichtung. In de dialoog tussen praktijk en theorie wordt onderzocht in welke richtingen de poëzie zich in de toekomst kan ontwikkelen. Zowel al in de praktijk bestaande vormen alsook nieuwe concepten worden besproken: poëzie voor digitale media, meertalige poëzie en collectieve schrijfprojecten. De deelnemers: LaTasha N. Nevada Diggs (dichteres, USA), Ricardo Domeneck (dichter, Brazilië / Duitsland), Steven J. Fowler (dichter, UK), Kenneth Goldsmith (schrijver, USA), Léonce W. Lupette (dichter, Argentinië / Duitsland), Tristan Marquardt (dichter, Duitsland), Cia Rinne (dichteres, Zweden / Duitsland), Peer Trilcke (literatuurwetenschapper, Duitsland). Presentatie: Thomas Böhm (Literatuurbemiddelaar, Duitsland). Evenement met tolk.
Lisa Robertson
Om 17:00 uur een poëziegesprek waarbij de Canadese dichteres in gesprek gaat met de Duitse dichteres en uitgeefster Daniela Seel. Evenement met tolk.
Poëzie en religie: Thora – Bijbel – Koran
Joden, christenen en moslims geloven in een god. Op veel plekken, waar deze drie religies elkaar tegenkomen, ontstaan conflicten, vroeger en nu. Een gesprek met prof. Angelika Neuwirth (linguïste, Berlijn), Dr. Dietmar Molthagen (historicus, Berlijn), Leopold von Verschuer (regisseur / toneelspeler, Berlijn), Dr. Tuba Isik. Presentatie: Dr. Mattias Kroß (filosoof, Berlijn).
Thora – Bijbel – Koran: theatrale installatie
Alle drie de heilige teksten kennen de contrasten licht en schaduw, vuur en water of ‘de uitstorting van de Heilige Geest’. Professionele zangers zullen de echo’s ten gehore brengen die de heilige boeken van het jodendom, het christendom en de islam als poëtische werken met elk een eigen traditie van declamatie uitbeelden. Het Berlijnse Vokalquintett Berlin zal punctueel vanuit een positie midden in het publiek als muzikale tegenstelling en echo fungeren. Met Aviv Weinberg (koorleidster, Berlijn), Murat Üzel (priester, Berlijn), Mohamed Al-Hakim (Qari, Berlin), Oya Erdoğan (schrijfster, Berlijn), Leopold von Verschuer (regisseur / toneelspeler), Vokalquintett Berlin.
MAANDAG
Tegen de stroming – nieuwe poëzie uit Polen
Om 17:30 start Gegen die Strömung – Neue Lyrik aus Polen. Drie Poolse dichters, drie generaties, drie plekken, drie zeer verschillende stemmen komen hier bij elkaar. In een lezing en gesprek geven ze een blik in het rijke en veelvoudige hedendaagse poëzielandschap en nodigen de gasten uit op een reis door het buurland. Met Katarzyna Fetlińska (dichteres, Polen), Marta Podgórnik (dichteres, Polen) en Dariusz Sośnicki (dichter, Polen). Presentatie: Karolina Golimowska (literatuurwetenschapster en vertaalster, Berlijn)
Poetry goes public: nieuwe formules – oude gebruiken
Om 19:00 uur gaat Poetry goes public: Neue Formate – Alte Gebräuche van start. Voor de aanwezige hedendaagse dichters zijn de technische mogelijkheden van deze tijd vanzelfsprekend. Ze experimenteren met klanken en visuele elementen. Hun op tekst gebaseerde kunst plaatsen ze op internet, open voor interactiviteit met andere gebruikers. De klassieke vorm van het boek raakt steeds verder op de achtergrond, terwijl het spreken tot publiek een renaissance beleeft. Orale tradities in nieuwe vorm – weerspiegelt dat de toekomst van de poëzie? Met Crispin Best (dichter, UK), Matilde Campilho (dichteres, Portugal), Annika Henderson (musicus, UK), Karl Holmqvist (visuele kunstenaar, Zweden), Hanne Lippard (visuele kunstenares, Noorwegen). Presentatie: Ricardo Domeneck (dichter, Brazilië / Duitsland).
Goldsmith Late Night – een avond met Kenneth Goldsmith
Kenneth Goldsmith is een van de sterren van de conceptuele literatuur. Met verve en humor verlegt hij grenzen van wat wij gewoonlijk onder poëzie verstaan. Dat leverde Goldsmith niet alleen 40.000 volgers op Twitter op – hij was ook de eerste poet laureate van het Museum of Modern Art in New York en las voor in het Witte Huis bij de Amerikaanse president en mevrouw Obama. Dit evenement is Engelstalig.
DINSDAG
En het verroert zich – nieuwe poezige uit Nederland en Vlaanderen
Om 17:30 gaat onder de titel Und es bewegt sich – Neue Lyrik aus den Niederlanden und Flandern een interessant poëziegesprek van start. Waar verlopen de grenzen van een gedicht naar de andere vormen van schrijven en naar de performance acts? Maud Vanhauwaert (1984) behoort tot de groep jonge taalkunstenaars voor wie poëzie ook performance is. De Nederlandse dichter K. Michel (1958) – gevreesd voor zijn diepzinnige eenvoud – wordt gelezen als poëzie van de gestes tot poëzie van de dingen. Maud Vanhauwaert (dichteres, België) en K. Michel (dichter, Nederland) in gesprek met Astrid Kaminski (journaliste, Berlijn).
VERSschmuggel
Om 19:00 uur gaat het evenement VERSschmuggel (VERSsmokkel) van start. Hierbij ontmoeten dichteressen en dichters uit Nederland en Vlaanderen hun Duitstalige collega’s en vertalen elkaars werk onderling. De vertaalworkshop VERSschuggel werkt met een bijzondere methode: de vertaling van poëzie met poëzie. De dichteressen en dichters werken in paren samen en zetten de gedichten van de ander op basis van interlineaire (letterlijke) vertalingen om in de eigen poëtische taal, ondersteund door literaire vertaalsters en vertalers. Zo ontstaat een directe uitwisseling die het ‘smokkelen’ van stilistische samenhangen, culturele connotaties en poëtische tradities in de eigen taal mogelijk maakt. De resultaten worden op deze avond in een tweetalige lezing voorgesteld en verschijnen als bloemlezing bij uitgeverij Das Wunderhorn bij de Frankfurter Buchmesse 2016, waar Nederland en Vlaanderen als gastland vertegenwoordigd zijn.
Met Mustafa Stitou (Nederland) en Jan Wagner (Duitsland), K. Michel (Nederland) en Michael Speier (Duitsland), Anneke Brassinga (Nederland) en Oswald Egger (Italië), Els Moors (België) en Daniela Seel (Duitsland), Paul Bogaert (België) en Farhad Showghi (Duitsland), Maud Vanhauwaert (België) en Nora Gomringer (Duitsland). Presentatie: Aurélie Maurin (literatuurwetenschapster, vertaalster)
3door3
Tot slot gaat om 21:00 uur de lezing 3durch3 spezial van start. Hierbij gaat het om een special van de spraakkunstreeks 3durch3 uit Kassel en Stuttgart. Christians Steinbacher, meester van het metrum uit Linz, leest uit zijn nieuwe bundel Tief sind wir gestapelt. De uit het Tsjechische Liberec afkomstige Pavel Novotny draagt spreekgedichten voor in het Tsjechisch en Duits en stelt zijn radiofoon-werkplaats voor. De Duitse schrijfster Ginka Steinwachs, die in Berlijn en op Mallorca woont, trakteert het publiek op korte verhalen.
WOENSDAG
Nooit meer vind ik een land als dit
Om 17:30 gaat de Russische dichteres Elena Fanailova in gesprek met Eugene Ostashevsky (dichteres, Berlijn). Elena Fanailova is de vertegenwoordigster van een nieuwe vorm van Littérature engagée, echter zonder ideologische tendens. Haar gedichten vertellen over de crises en oorlogen in haar land: van Afghanistan, de Tsjetsjeense Republiek en het conflict in de Oekraïne.
Chinese poëzie tussen Oost en West
Vanaf 19:00 uur een lezing en gesprek over de meer dan 3.000 jaar oude Chinese geschiedenis van de poëzie en de radicale veranderingen van de Europese Modernen: Yang Lian, Zang Di, Ming Di und Wang Pu tonen aan welk potentieel in deze confrontatie zit. Met Zang Di (schrijver, China), Yang Lian (schrijver, China / Duitsland / GB), Ming Di (schrijfster, China / USA), Wang Pu (schrijver, China / USA). Presentatie: Daniel Bayerstorfer (vertaler, München).
Antropoceen
Om 21:00 begint de avond met Axel Goodbody, specialist voor ecologische literatuur. Volgens het Antropoceen is de aarde vandaag de dag in een nieuw tijdperk ingetreden. Wat betekent dit op het handelen van de mens en hoe reageert de poëzie? Met Axel Goodbody (specialist voor ecologische literatuur, UK), Christoph Rosol (onderzoeker bij MPI voor wetenschapsgeschiedenis, Berlijn), Daniela Seel (dichteres, uitgeefster, Berlijn). Presentatie: Daniel Falb (sichter, Berlin).
DONDERDAG
China en censuur
Om 17:30 uur begint Wie nicht sprechen? – Poesie und Subversion in China, waarbij een kijkje wordt genomen in de levendige, Chinese dichterswereld. Hoe is het om vandaag de dag in China gedichten et schrijven, welke invloeden hebben de massieve maatschappelijke veranderingen van de laatste 30 jaar op het lyrische schrijven, hoe wordt de politieke situatie gereflecteerd en welke technieken hebben de Chinese dichters ontwikkeld, om met de censuur in hun land om te gaan? Met Liao Yiwu (schrijver, China / Duitsland), Zang Di (schrijver, China), Jiang Tao (schrijver, China)
Presenatie: Sabine Peschel (Journaliste, Deutsche Welle) en Ming Di (uitgeefster, China / USA).
China en vrijheid
Om 19:00 uur gaat Zwischen Zeichen und Zeilen – Lyrische Reaktionen auf ein komplexes Land van start. Gesproken wordt over vrijheid van meningsuiting in China. De aanwezige dichters en dichteressen schrijven maatschappijkritische teksten met onder andere humor en met collages van journalistiek materiaal. Met Liao Yiwu (schrijver, China / Duitsland), Lü Yue (schrijfster, China), Han Bo (schrijver, China), Jiang Tao (schrijver, China). Presentatie: Daniel Bayerstorfer (vertaler, München).
Luther
Vanaf 21:00 uur is het tijd voor Luthersprache – Dichtungssprache. Hierbij gaat het vooral om de taal van Luther, de ‘Luthersound’. Met Hendrik Jackson (schrijver, vertaler, uitgever, Berlijn), Christian Lehnert (dichter, librettist, essayist, Leipzig), Karla Reimert (schrijfster, vertaalster, uitgeefster, Berlijn). Presentatie: Michael Braun (literatuurcriticus, uitgever, Heidelberg).
VRIJDAG
e.poesie
Om 17:30 uur ontmoet elektronische muziek poëzie. Deze ontmoeting heet e.poesie. De dichters en dichteressen van het e.poesie project vertellen over het werken tussen deze genres en over het voor en met elkaar bij poëzie en muziek. Met Anne-James Chaton (dichter, Frankrijk), Yolanda Castaño (dichteres, Spanje, Eduard Escoffet (dichter, Spanje). Presentatie: Kristoffer Cornils (cultuurjournalist, Berlijn).
Poëzie om te lachen Was gibt’s denn da zu lachen? Komische Lyrik – Lyrische Komik. Onder die titel gaat om 21:00 uur een lezing en een gesprek over humor en poëzie. Immers, de dichter Busch, Morgenstern, Ringelnatz en Gernhardt vormden een soort speelse, ironische traditie die haaks stond op de ‘serieuze poëzie’. Met F. W. Bernstein (schrijver, tekenaar, Berlijn), Thomas Gsella (schrijver, Aschaffenburg), Steffen Jacobs (schrijver, Berlijn). Presentatie: Christian Maintz (schrijver, Hamburg).
ZATERDAG
Poëziemarkt
Uitgeverijen, antiquariaten en boekwinkels nodigen de bezoekers op ede laatste festivaldag vanaf 15:00 uur uit om onder de vrije hemel rond te neuzen in nieuw verschenen boeken, rariteiten en bijzondere vondsten. Een podiumprogramma met lezingen en muziek zorgt voor een levendige sfeer. Ook voor kinderen zijn er lezingen en een speciaal speelprogramma. Eten, drankjes, gedichten en songs zijn rijkelijk voorhanden. Lezingen in de boekentuin van Luis Chaves, Mara Genschel, Georgi Gospodinov, Marius Hulpe, Hendrik Jackson, Adrian Kasnitz, Sina Klein, Simone Kornappel, Maya Kuperman, Alistair Noon, Eugene Ostashevsky, Anzhelina Polonskaya, Dana Ranga, Arne Rautenberg, Cia Rinne, Bertram Reinecke, Eric Sarner, Sabine Scho, Tom Schulz, Julia Trompeter, Christoph Wenzel, Uljana Wolf.
Film
In een omvangrijk programma worden ook korte films getoond van de hogeschool voor de kunsten in Keulen in coöperatie met de kunststichting NRW: Bovendien worden de beste historistische en internationale poëziefilms vertoond waaronder Man Ray, Paul Desnos em Gerhard Rühm. Daarnaast is het Berlijnse poëziecollectief G13 van de partij.
Kiez und Kneipe, juni 2015
Blog Allard van Gent 