Vandaag wordt Cees Nooteboom 90 jaar. In de afgelopen 10 jaar heb ik hem twee keer bezocht.
De eerste keer was in 2013 in Berlijn. Hij was samen met de Britse schrijver Adam Thirlwell te gast in het Berliner Ensemble. De avond ging over vertalen. Cees Nooteboom had een paar leuke anekdotes paraat. Eentje ging over De aanslag van Harry Mulisch. In dat boek wordt een Joods kind opgepakt door de Duitse SD. De Amerikaanse vertaalster vertaalde ‘SD’ met “Social Democrats”!
Ook interessant zijn de idiomatische verschillen bij het vertalen. Een Duitse vertaalster vroeg eens aan Cees Nooteboom wat wij Nederlanders bedoelen als we “Nägel auf niedrigem Wasser suchen”. Als Cees Nooteboom uitlegt wat de betekenis is, reageert de vertaalster verrast. “Waarom dan op laag water? Op hoog water is het toch nog veel moeilijker om spijkers te zoeken?” Lees hier het hele verslag.
De tweede keer was ook in 2013. Dit keer niet in Berlijn, maar in Gschwend. De schrijver was verrast dat er een Nederlander opdook in dit dorpje in Baden-Würtemmberg én dat de man zijn eerste gedichtenbundel De doden zoeken een huis (1956) op zak had. Ik vroeg of hij het wilde signeren. Het dunne boekje kocht ik destijds bij de Slegte in Antwerpen, het was het allerlaatste gebruikte exemplaar.‘Dat is ook een bekende essayist’, zei Nooteboom. ‘Leeft hij nog?’
Ik keek hem verbaasd aan. Over wie had hij het? Hij wees op de met pen geschreven naam onderaan op de eerste bladzijde; Georges Wildemeersch. Ik had die naam ook wel gezien, maar er verder geen aandacht aanbesteed. Voor mij was het de naam van de vorige eigenaar van het boekje, niet meer dan dat. ‘Toevallig dat ik juist dat boekje in handen heb’, zei ik. ‘Of misschien ook niet’, liet ik er op volgen. De dichter grijnsde. Lees hier het hele verslag.
Cees Nootebooms eerste dichtbundel “De doden zoeken een huis”
In de actuele uitgave van het Oostenrijkse literaire tijdschrift VOLLTEXT wordt veel aandacht besteed aan de Oostenrijkse dichteres Christine Lavant. De aanleiding is de biografie Ich bin maßlos im allem die in september bij Wallstein Verlag verschijnt. Hij is geschreven door Klaus Amann.
VOLLTEXT biedt een voorpoefje in de vorm van reacties van andere schrijvers en schrijfsters op haar werk. Thomas Bernhard en Sibylle Lewitcharoff waardeerden haar werk bijzonder.
Thomas Bernard aan Christine Lavant, 10.02.1958 “Ben je mij al vergeten? Ik jou niet. Ik ben erg op je gesteld en denk vaak aan je. Ik ben op een tournee in Sicilië, helemaal alleen. Ik zou je graag snel weer willen zien – maar eerst terug naar Salzburg en niet naar Tonhof. Laat het snel lente worden.”
Tonhof is een landgoed van componist Gerhard Lampersberg en zijn echtgenote en zangeres Maja. Bij hun huwelijk in 1954 had het echtpaar de Tonhof cadeau gekregen, een boerderij met een grote lap grond in Maria Saal. Het bezit kwam uit haar familie, het adellijke geslacht Weiss-Osborn. ’s Winters woonde het stel in Wenen, hun zomers brachten ze door op het platteland. Vanaf het begin nodigden ze jonge, armlastige schrijvers, musici en beeldend kunstenaars uit om in de Tonhof te wonen en te werken. Deze informatie en meer over Tonhof staat op Oostenrijk Magazine Online(klik op link)
Het is interessant de stukjes over de dichteres in de briefwisselingen te lezen. Thomas Bernard schreef in 1987 aan Elisabeth Borchers “ik kan die Lavant gedichten niet uitgeven, na wekenlang intensief er mee bezig geweest te zijn spreekt alles in mij er tegen en moet ik het idee opgeven […]”.
Ook een deel van de briefwisseling over de dichteres tussen Thomas Bernard en Siegfried Unseld komt aan bod, net als brieven van Lavant zelf aan Werner Berg, Gerhard Deesen en Ludwig vin Ficker.
Literair vertaalster Ria van Hengel vertaalde enkele teksten van Christine Lavant naar het Nederlands. De bundels “Het kind” en “Aantekeningen uit het gesticht” verschenen bij uitgeverij Vleugels.
“Je moet alleen een paar uurtjes naar me luisteren, want mijn verhaal is niet lang en het einde al vanaf het begin te overzien. En je moet met mij een paar stappen over de grote heuvel gaan, op een avond vol wolken en bloemen.” Lore Berger
Lore Berger behoort tot die schrijvers waarvan de nakomelingen nog veel meer boeken hadden willen lezen. Het bleef bij één roman die past in 1944 postuum verscheen: een roman die tegen de toenmalige toestanden schreef doordat hij alle privégebeurtenissen van het personage Esther met de maatschappelijke omstandigheden verbindt. Met een marathonlezing van een hele dag op 13 augustus, terwijl de roman van Lore Berger door 20 schrijfsters wordt voorgelezen, zal een uitgesproken herinneringsecho op Lore Berger worden afgestemd.
Der barmherzige Hügel. Eine Geschichte gegen Thomas is het verhaal van Esther. Ze sterft in de lente van 1940 tijdens een bloedtransfusie die haar genezing had moeten voltooien. Het is de broer van Esther die vertelt over Esthers merkwaardige ziekte, depressies en gebrek aan eetlust. Paralellen met Loes eigen leven zijn te herkennen waar de roman op ene snijdende en virtuoze manier vertelt hoe een vrouw ten onder gaat, omgeven door welvaart, omringd door barrières. Want niemand in Lore Bergers familie mocht weten van plan luidkeels over de benauwende toestanden te schrijven.
Nog voordat de roman “Der barmherzige Hügel. Eine Geschichte gegen Thomas“ verscheen, maakte Lore Berger een einde aan haar leven. Tot op de dag van blijft het gegeven doorwerken dat de roman alleen vanwege Bergers zelfmoord en de paralellen met haar leven werd uitgegeven (Wikipedia). In de door de schrijfstergroep RAUF in het leven geroepen reeks Alte Meisterinnen wordt iets tegen dergelijke mechanismen opgeworpen: de tekst van de roman zelf.
De Zwitserse literatuurwetenschapper Christoph Steier constateert: Lore Bergs Der barmherzige Hügel is een van de weinige Zwitserse boeken uit de jaren 40 die ook vandaag nog absoluut lezenswaardig is. Daarbij mag door de verwevenheid van leven en werk tot het passieverhaal van een vaak benauwend vrouwelijk schrijverschap niet haar diepe, slimme en vertwijfelde wantrouwen tegen de narratieve sjablonen van haar tijd verdoezeld worden. Integendeel, ze trekt binaire structuren op een esthetisch boeiende manier in twijfel door dwang en zorg, lust en schaamte of ook een vreselijk wereldbeeld en hele persoonlijke pogingen tot geluk niet zo zeer botsen als wel in elkaar overvloeien.
De poëtische kracht en de politieke reikwijdte van de roman van Lore Berger heeft stilletjes maar blijvend een plek in de Zwitserse literatuurgeschiedenis veroverd. In de roman Ich bin ein Hügel van Friederike Kretzen schemert de tekst op vele manier door: „Doch Hand aufs Herz, was soll ein Hügel sein und dabei ein Mädchen? (…) Und zieht euch die Röcke über die Knie.“ En in de roman Der blaue Siphon van Urs Widmer wordt de toren omcirkeld, de heuvel, het park van de kindertijd – en daar snelt ook een jonge vrouw voorbij. Charles Linsmayer heeft op zijn beurt twee edities van de roman gepubliceerd die van commentaar zijn voorzien. De twee bevat het dagboek van Lore Berger.
Op 13 augustus – 80 jaar na het overlijden van Lore Berger – lezen 20 schrijfsters uit Basel de roman tijdens een marathonlezing van het begin tot het eind. De deelnemende schrijfsters zijn Clara A’Campo, Sarah Altenaichinger, Irena Brezna, Daniela Dill, Claudia Gabler, Edith Gartmann, Annina Haab, Selina Iza Hauswirth, Sandra Hughes, Mena Kost, Julia Rüegger, Eva Seck, Regula Wenger, Gabrielle Alioth, Sabine Gisin, Ariane Koch, Friederike Kretzen, Alisha Stöcklin, Verena Stössinger, Michelle Steinbeck.
Marathonlezing roman Lore Berger 13 augustus van 10:30 – 17:00 uur Wasserturm auf dem Bruderholz, Basel Website: https://www.loreberger.ch/ Gratis toegang, giften
In 2017 bracht de regisseuse Katrin Hammerl de roman in haar eigen versie op de planken. Hieronder de trailer van het Theater Basel:
Blog Allard van Gent 