Wat u nog niet wist over Zalando

Misstanden Zalando(Scroll naar beneden voor een update uit 2015 en 2016, onderaan deze bijdrage.)

Eindelijk heb ik op internet een reportage over de praktijken van internetshop Zalando ontdekt en wel van de Duitse zender ZDF (zie onderaan). Het verbaasde me al langere tijd dat hierover zo weinig te vinden was. De beelden in de reportage roepen bij mij weer herinneringen op die ik liever niet had. Ik herkende de bewaker in de documentaire, waarin een medewerker met verborgen camera aan de slag gaat in hetzelfde logistiek centrum in Großbeeren (onder Berlijn) waar ik ook werkte. Op een gegeven moment worden de journalisten van ZDF lastig gevallen door het security personeel van Zalando, terwijl de ZDF-journalist gewoon buiten de hekken staat. Die scene is typerend voor het arbeidsklimaat bij Zalando;  angst en achterdocht.  Wat ik bij Zalando heb meegemaakt, dat was voor mij langere tijd daadwerkelijk met geen pen te beschrijven, omdat je al snel de neiging hebt om wraak als uitgangspunt te nemen. Nu, bijna anderhalf jaar na dato, kan ik er zonder wraakgevoelens over schrijven. Nu zie ik het ook als mijn plicht als journalist om dit aan de orde te stellen.

Uitbuiting hoge werkloosheid
Nadat ik in 2011 een paar maanden in Berlijn woonde, heb ik via een uitzendbureau enkele weken in het Zalando-magazijn in Großbeeren gewerkt. In mijn leven werkte ik vaak in magazijnen en fabrieken, maar wat ik bij Zalando beleefde, dat overtrof echt alles. Voor € 07,01 bruto per uur waande je je in een streng bewaakte gevangenis met kleding en schoenen.  Al vanaf de eerste werkdag deugde je niet. Je was of te snel, maakte daardoor fouten en moest het dus rustiger aan doen. Of je was te langzaam. Er bestond geen tussenweg. Wat je ook deed, je moest eenvoudig accepteren dat je niet deugde en alles wat je deed verkeerd was. Dit werd je niet verteld, dit werd je op zeer dreigende toon door in zwarte kleding gestoken medewerkers in je oren gebruld. Deze voormannen, die onder de uitzendkrachten zwarte raven werden genoemd, genoten er onder elkaar zichtbaar van als ze weer iemand naar huis hadden gestuurd. Iedereen zag het en niemand durfde zijn mond open te doen. De meeste uitzendkrachten hoopten op een vast contract bij Zalando en dus werd er gezwegen, uit angst.  Ik stond enkele weken lang aan de lopende band om samen met collega-uitzendkrachten de bekende Zalando-dozen in te pakken. Je was verplicht om op iedere doos je initialen te schrijven, zodat de bandcontroleur snel kon traceren wie een doos niet juist had ingepakt. Deze bandcontroleurs zijn jonge jongens die er niet vies van zijn om eens lekker te jennen en te treiteren. Begrijp mij goed, dit was niet gewoon een grapje uithalen of zoiets dergelijks. Ter illustratie; ooit werd ik een keer door een stel koks in een grootkeuken bij wijze van grap in een met water gevulde kookketel gestopt. Het was de laatste dag en dan gebeuren dat soort dingen. Ik kon er om lachen, want ik ben altijd wel in voor een geintje.

Onmenselijke toestanden
Maar wat hier bij Zalando gebeurde, dat is van totaal andere orde.  Ik heb volwassen kerels van boven de 50 vernederd zien worden op een manier die ik in mijn leven nooit meer zal vergeten. Ik heb gezien hoe een jonge jongen ’s nachts in de ijzige kou naar buiten werd gestuurd, omdat hij ziek was. Het busje van het uitzendbureau zou pas om 06:00 uur komen. De jongen heeft uren door de nacht gezworven, omdat hij geen station kon vinden. En zo kan ik nog wel even door gaan met het noemen van anekdotes die echt verschrikkelijk zijn. Verschrikkelijk, omdat ik het hier over mensen heb die graag willen werken en er bewust niet voor kiezen om een uitkering aan te vragen. Uitgerekend deze groep mensen werd en wordt hier in Berlijn nog steeds op een mensonterende wijze uitgebuit door  bedrijven zoals Zalando. In de Duitse documentaire wordt ook duidelijk waarom het bedrijf een locatie uitkiest waar de werkloosheid enorm hoog is en vakbonden geen rol van betekenis meer spelen. Terug naar de situatie in de hal.  En public worden je initialen door deze ruimte geschreeuwd, vervolgens word je geacht om heel snel naar voren te komen. Ik heb ooit een collega van mij, een hele vriendelijke man met wie ik in de pauze praatte over zijn kinderen en zijn kleinkinderen, met gebogen rug naar voren zien lopen, bijna zien kruipen, en ik was er getuige van hoe de bandcontroleur zijn haat en woede op deze medewerker losliet. De man, die echt bijna nooit een fout  maakte en tot de beste uitzendkrachten behoorde,  moest vreselijke scheldwoorden incasseren en hij werd er voortdurend aan herinnerd dat hij binnen no-time ontslagen kon worden.  Ik stond op het punt om naar voren te rennen en iets te doen. Ik deed het niet. Deze bandcontroleurs zouden zich in Guantanamo Bay prima thuis voelen en dan overdrijf ik niet. Mijn collega liet het zich allemaal welgevallen, want hij moest van het weinige geld zijn gezin onderhouden.  De hoge werkloosheid in Berlijn werkt dit soort omstandigheden in de hand.  Als ongeschoolde uitzendkracht ben je in Berlijn het laagste van het laagste. Menig Berlijner kan bevestigen dat de zogenaamde “Zeitarbeitbüros” in de Duitse hoofdstad worden bestuurd door gangsters. Daarover een andere keer meer.

Vernedering aan de lopende band
Het vernederen van medewerkers gebeurde aan de lopende band, letterlijk en figuurlijk. Eén bandcontroleur schreeuwde altijd zo luid, dat iedereen bang voor hem was, zelfs zijn collega’s. De man was er duidelijk trots op. Ook was hij trots op het grote aantal mensen dat hij naar huis had gestuurd. Voor hem was het een sport om op één dag zo veel mogelijk mensen naar huis te sturen. Hoewel ik geen bewijzen heb om een groot aantal medewerkers in het logistiek centrum van Zalando van vreemdelingenhaat te betichten, weet ik vrijwel zeker dat ik om die reden ’s nachts werd weggestuurd, met de mededeling dat ik nooit meer hoefde terug te komen. Dat was mij nog nooit overkomen en ik heb in mijn leven vaak in fabrieken en magazijnen gewerkt. Ik vroeg wat de reden was, want ik werkte normaal als altijd. Ik had echter al achter de schappen met schoenendozen gehoord dat een voorman het voor elkaar wilde krijgen om mij eruit te krijgen. Eerst denk je “dat zal ik wel verkeerd verstaan hebben” maar later blijkt dat het dus toch klopte.  Misschien werden er wel weddenschappen op afgesloten, dacht ik nog. De medewerker, iemand waar je op straat liever even omheen loopt, snauwde dat ik mijn werk niet goed deed en moest oprotten. Hoewel ik mijn werk wel goed deed, het uitzendbureau in stadsdeel Neukölln was trots op mij en een ander logistiek bedrijf in Berlijn vroeg zelfs speciaal naar mij als ze iemand nodig hadden die van aanpakken wist, had ik geen schijn van kans om hier iets tegen in te brengen.  Bij de uitgang vertelde ik een bewaker, het gebouw heeft erg veel weg van een gevangenis, over dit voorval. Hij dacht dat ik een grapje maakte. Ook het Berlijnse uitzendbureau geloofde mij in eerste instantie niet. Ik werd bij Momox te werk gesteld, ook in een enorm logistiek centrum net buiten Berlijn maar met humanere werkomstandigheden dan bij Zalando.

Duitse media grijpen in
Ik heb lange tijd getwijfeld om hier iets over te schrijven, omdat de haat tegen dit bedrijf nog te groot was. Nadien heb ik nog bij HOME24 gewerkt, een bedrijf dat door dezelfde mensen wordt gefinancierd als Zalando. Bij HOME 24 werd mij oneindig veel vertaalwerk in het vooruitzicht gesteld. Op het moment dat de Nederlandse site online ging, dat was enkele weken nadat mij heel veel werk in het vooruitzicht werd gesteld, werd ik van de ene op de andere dag ontslagen. Ik was niet de enige die er om onduidelijke redenen werd uitgegooid. Ik had het achteraf kunnen weten, omdat het arbeidscontract het toeliet. Het waren arbeidscontracten die net door de legale beugel konden en waarmee het bedrijf dus snel een groot aantal medewerkers kon dumpen. Het is de moeite waard om de ZDF-documentaire over deze internetshops, deze nieuwe manier van snel geld verdienen,  eens te bekijken en vervolgens na te denken of het wel een goed idee is om dit soort internetbedrijven te ondersteunen door er producten te kopen. Dat is in mijn ogen het ondersteunen van bedrijven die medewerkers tegen de laagst mogelijke lonen onder zeer slechte arbeidsomstandigheden laten werken.

Let op: vanaf minuut 13:00 – 14:05 bemoeien veiligheidsmensen van het magazijn in Großbeeren zich opeens om niet verklaarbare redenen met de maker van de documentaire. Deze scene illustreert het arbeidsklimaat. Hier de vertaling van deze scene:

Voice – over: Plotseling, tijdens het interview, bezoek van de veiligheidsdienst.
Beveiliger: Doet u a.u.b. die camera weg.
Journalist: Waarom?
Beveiliger: Doet u a.u.b. die camera weg.
Journalist: Waarom?
Voice over: Waarom de beveiliger ons stoort, weet hij blijkbaar zelf niet. Kort daarna komt zijn collega.
Collega beveiliger: Goedendag. Ik heb een vraag. Van welk bedrijf bent u, omdat u het bedrijfsterrein van Docdata met de camera in beeld brengt en dat mag u niet doen.
Journalist: Natuurlijk mag ik vanaf hier filmen. We zijn op openbaar terrein. Wat is uw probleem?
Collega beveiliger: En van welk bedrijf bent u, mag ik dat vragen?
Journalist: Wij zijn van ZDF. Maar wat heeft u dan voor probleem?
College beveiliger: Nou, u filmt het terrein van Docdata.
Journalist: Dat is inderdaad juist. Heeft u hier problemen mee?
College beveiliger Nee, maar het is zoals ik al zei niet gewenst.
Voice -over: We laten ons niet intimideren.

P.S. Momenteel is Amazon in het Duitse nieuws vanwege de arbeidsomstandigheden. Helaas herken ik de schrijnende beelden.  Ik ben dan ook zeer verheugd dat de Duitse media hier aandacht aan besteden en ik hoop dat Nederland het voorbeeld volgt.  Inmiddels heeft de Duitse minister Ursula von der Leyen zich ook met deze zaak bemoeid.

Bekijk hieronder de schokkende reportage van ARD over de werkomstandigheden bij Amazon, uitgezonden op 14 februari 2013:

(Deze tekst verscheen na publicatie op dit blog ook op joop.nl. Daarnaast besteedden diverse Nederlandse en Vlaamse media aandacht aan dit onderwerp zoals geenstijl.nl, quotenet.nl, welingelichtekringen.nl, nrc.nl, EO, demorgen.be, Vlaamse radio ‘Meteen mee‘, Vlaamse radio ‘Hautekiet‘,  nieuwsblad.be e.v.a. )

Update 2015 en 2016 : op 23 maart 2015 kwam Zalando weer negatief in beeld tijdens een reportage van het Duitse televisieprogramma Frontal21. Ook in 2016 was het raak.  Lees dus ook “Wat u nog niet wist over Zalando, deel 2“.

Update 2: De volgende documentaire over Zalando (“Die große Samwer-Show – Die Milliardengeschäfte der Zalando-Boys”) won de “Deutscher Wirtschaftsfilmpreis 2015“. Hierin komen ook de oprichters van het bedrijf, de gevreesde gebroeders Samwer, aan het woord:

Advertenties

150 thoughts on “Wat u nog niet wist over Zalando

  1. Beste Allard,
    je hebt het alleen over Zalando, maar volgens mij vergeet je te vermelden wie er daadwerkelijk verantwoordelijk is voor de bedrijfsvoering in Grossbeeren.

    • Bedankt voor de reactie. Zalando zelf is min of meer ongrijpbaar. In Großbeeren is het bedrijf Docdata grotendeels verantwoordelijk voor de logistiek. Dat vond ik in eerste instantie ook zeer verwarrend. Het administratieve gedeelte van Zalando is weer in handen van MyBrands Zalando. Eigenlijk bestaat Zalando uit allerlei vertakkingen en daar zal wel een reden voor zijn. Het doel van mijn artikel is en was om mensen iets bewuster te maken in hun koopgedrag. Als je iets bij Zalando koopt, dan ondersteun je deze nieuwe manier van werken en daar mag je wat mij betreft best even over nadenken. Door mijn opgedane ervaring bij Docdata/Zalando kan ik alleen maar zeggen, gun je zelf de tijd om een bedrijf uit te zoeken wat humaan met haar personeel omgaat en waar mensen werken die nog hart voor hun zaak hebben.

      • Allard,
        Docdata heeft een beursnotering in Amsterdam en is gevestigd in Waalwijk. Zie http://www.docdata.nl De meest bekende oolossing om dit soort praktijken aan de kaak te stellen is een paar aandelen kopen en op de aandeelhoudersvergadering lastige vragen gaan stellen.

      • Dat is toevallig! Docdata is het bedrijf dat samenwerkt met de Efteling. (eftelingshop.nl) Tijd om de sprookjesbosbewoners eens flink wakker te schudden.

      • niet bestellen bij Zolando is de oplossing. Heb 1 keer een bestelling willen doen voor een promotie , maar ben gewoon afgewimpeld. Dus promotie????????????????. Ben uitgelogd bij Zolando, geen interesse meer.

      • Bedankt voor de reactie. Ik heb nog nooit wat bij Zalando gekocht, maar dat is puur toeval. Voordat ik het magazijn instapte, was ik blij dat ik een baan had en vond ik het ook mooi dat ik bij Zalando terecht kon. Leuk, werken voor een bekend bedrijf. Wist ik veel.

  2. Verschrikkelijke praktijken die in de schijnwerpers moeten – dan kunnen de andere jachthonden er aan gaan staan om uit te puzzelen hoe en wat en vooral wie – maar bovenal – verkoop cijfers naar beneden.
    Ik heb m gedeeld op Twitter en Facebook –
    Good Job.

    • Hoi Carolien,
      Bedankt voor de reactie en het delen van het bericht op Twitter en Facebook. Het gaat mij niet om een heksenjacht op Zalando, maar veel eerder gaat het mij er om, zoals jij al schreef, dat dit soort praktijken voor het voetlicht komen. Ik heb het idee dat veel klanten van Zalando en aanverwante bedrijven dit niet weten. Eerlijk gezegd wist ik het ook niet, totdat ik dus dat magazijn in Großbeeren binnenstapte.

  3. Hoi Allard,
    Ik ken de documentaire al een tijdje. Al een paar keer op twitter en in reacties vermeld en nooit begrepen waarom er zo weinig reactie kwam.
    Blijkbaar is geschreven woord toch beter 🙂
    Want nadat ik jouw stukje op twitter deelde kwamen er meer dan 30 tweets die hem share-den.
    Ik heb vorige week een stukje geschreven over het Zalando-effect. Ik ben webwinkelier. En mijn insteek is vanuit die hoek. Ik kon maar niet begrijpen hoe Zalando met zo’n enorme retourenstroom dankzij gratis verzenden/retouren voort kon bestaan.
    Maar het personeel betaalt in dit geval de rekening.

    http://www.kijkenietkope.nl/2013/02/het-zalando-effect.html
    Ik zal daar straks dit artikel als update onder zetten.

    PS Carolien. Klopt. Roeptoeteren helpt! De consument heeft nog altijd macht, door hier bijvoorbeeld niet meer te kopen.

    • Hoi Martine,
      Natuurlijk ook bedankt voor de reactie. Mijn blog trekt vandaag een record aantal bezoekers, dus het beoogde effect is in ieder geval bereikt. Ik reageer later op jouw artikel, omdat ik het vandaag erg druk heb met hele andere dingen (vertalingen en deadlines!). Dat zul je altijd zien. Morgen ben ik onderweg (in Gschwend is morgenavond “onze” Nederlandse dichter Cees Nooteboom present, maar dat even terzijde). Maar de conclusie dat uiteindelijk het personeel de rekening betaalt, dat is inderdaad overduidelijk.

      • Goed dat je dit aan de ‘kaak’ hebt gesteld. Persoonlijk denk ik zelf dat het bij veel grote bedrijven zo aan toegaat, te denken aan: Apple, H&M enz. Maar wel goed dat mensen zich hiervan bewust van gaan worden. Ik koop er iig niks meer.

      • Beste Christiano, bedankt voor de reactie. Het probleem is ook dat het aantal grote bedrijven stijgt en dat het aantal “winkeltjes”lijkt af te nemen. Alleen door niet meer te kopen bij grote bedrijven die met het personeel omgaan zoals bij Amazon en Zalando, heb je als consument in ieder geval een goede daad verricht. Ik hoop op een soort omslag. Een terugloop van de mega grote bedrijven met zeer slechte arbeidsomstandigheden voor het personeel en een toename van kleinere, “schonere” bedrijven met hart voor hun zaak.

    • Hoi Mariët,
      Ja, het is helaas de waarheid. Ik heb niet overdreven en ik wilde er ook geen sentimenteel tintje aan geven. Het uitzendbureau waar ik voor werkte heeft trouwens nog overwogen om het contact met Zalando/Docdata op te zeggen, omdat vrijwel alle uitzendkrachten met hetzelfde verhaal kwamen als ik. Ik vrees dat ze het contact toch niet hebben verbroken, omdat het uitzendbureau ook alles moest inzetten om geld te verdienen. Maar dat ze overwogen om niet meer met het Zalando/Docdata samen te werken, dat vond ik al heel wat.

      • ik geloof gelijk dat je niet hebt overdreven. Goed dat dit nu zo gedeeld wordt via de sociale media zodat veel mensen hier over kunnen lezen.
        Hold on Allard

  4. Dit is volgens mij niet Zalando specifiek maar komt dit ook bij andere grote magazijnen voor.
    Het verhaal over de voormannen en de sfeer doet me denken aan mijn vakantiewerk afgelopen zomer bij boekenhandel Iddink in Ede. Daar was precies hetzelfde aan de gang.

  5. ik kwam hier via een linkje van Geenstijl.nl… ik wist niet van deze malversaties, maar het is voor mij reden genoeg om niet meer via Zalando te kopen. er zijn meer dan genoeg andere aanbieders! (goedkoper ook trouwens)

    • Hoi Hannie,
      Bedankt voor de reactie. Dat is voorlopig even de laatste reactie, want ik moet gewoon werken om een vertaling op tijd af te hebben. Aangezien ik daar mijn geld mee verdien, moet ik me nu daar even op concentreren. Doe ik dat niet, dan kan ik een klant verliezen en dan doemen de beelden van het magazijn in Großbeeren weer op.

    • Ik vrees dat het net ons koopgedrag (altijd het goedkoopste willen), dat dit soort praktijken in stand houdt. Als kleding, of andere zaken, aan extreem goedkope tarieven worden aangeboden, kan het bijna niet anders dan dat de mensen die ervoor werken te weinig betaald krijgen. Met andere woorden, ik vind (te) goedkope producten vaak verdacht., want als iedereen in de productieketen betaald wordt naar behoren, zal het product logischer wijze duurder worden. Ik zeg nu natuurlijk niet dat je enkel dure varianten mag kopen maar het is toch ook iets om over na te denken.

      • Bedankt voor de reactie. Extreem goedkoop betekent in mijn ogen inderdaad ook vaak dat er een vervelend smaakje aan zit. Ik begrijp dat mensen gedwongen worden om goedkope spullen te kopen, omdat ze gewoon niet genoeg geld hebben. Het zou logischer zijn om bijvoorbeeld natuurlijke, biologische levensmiddelen heel goedkoop aan te bieden en meer geld te vragen voor ongezond eten. Hoe dat zou moeten, dat weet ik eerlijk gezegd niet. Dat geldt ook voor andere producten. Ik geloof dat de consumenten dit kunnen beïnvloeden, maar ik weet ook dat dit een idealistische gedachte is. Maar goed, waar een wil is….

  6. Dt is niet alleen zo bij zalando. Bij bol.com is het geen haar beter. Daar zijn de medewerkers van de klantenservice zwaar de sjaak. Minimumloon, elk moment ontslagen kunnen worden, onhaalbare targets om je vooral klein te houden. Leidingegevenden die het gewoon leuk vinden je te kleineren. Iereen die daar zit wil werken en het is dit of een bijstandsuitkering voor de meesten. Bol.com is hiervan op de hoogte tot het hoogste niveau en wil juist dit soort sweatshops.

    • Dat is tegenwoordig bijna normale gang van zaken bij callcenters. Bovenstaande manier van werken gebeurt bijv net zo goed bij, jawel, Informatie Rijksoverheid (Callcenter Arvato, zit overigens ook een gedeelte van de helpdesk van Zalando). Minimumloon, vrijwel geen mogelijkheid tot een vaste aanstelling enz enz,

      • Beste Useer, bedankt voor de reactie. Ik hoor ook vaak van mensen dat op een callcenter bizarre omstandigheden heersen. Ik kan hier alleen niet uit eigen ervaring over schrijven.

  7. Leuk dat deze praktijken ook in Nederland geen toestemming MAAR de nederlandse “ik wil alles gratis/goedkoop” mentaliteit is juist de breeding ground voor dit soort bedrijven…Kijk, als je de post leest en dit Zalando verhaal ontzettend erg vindt om vervolgens een t-shirt bij h&m en plofkip bij de albert heijn te kopen dan ben je niet alleen hypocriet maar ook deel van de probleem oorzaak!

    • Misschien is het tijd om toch een dubbeltje meer uit te geven en het gevoel te hebben, dat de verkoper van het product en/of de dienst dit extra dubbeltje ook verdient. Het schizofrene is dat mensen met een volle portemonnee minder geneigd zijn iets extra uit te geven dan mensen die echt iedere eurocent moeten omdraaien. Dat weet ik uit mijn ervaring in de horeca. Nu moet ik echt verder met mijn werk, want anders sta ik deze zomer als kelner op een terras van de Kurfürstendamm, terwijl ik eigenlijk met schrijven en vertalen mijn brood wil verdienen.

  8. Lang leve de schaalvergroting. Lang leve de ‘flexibilisering’ en ‘versoepeling’ van de arbeidsmarkt. Lang leve de multinationals. Lang leve het uitbuiten van mensen. Lang leve de staat van he kapitalisme anno 2013. Lang leve blogs als deze. En alleen die laatste meen ik.

  9. Pingback: ToogPraat » Inpakcentrum Zalando blijkt modern strafkamp

  10. Beste Allard,

    Via via kwam stuitte ik op jouw verhaal. Ik walg van dit soort praktijken. Probeer het visueel voor te stellen, maar dat is best lastig. Van mezelf weet ik dat ik in zo’n setting totaal niet zou kunnen functioneren. Maar dat is ergens ook wel logisch denk ik. Erg goed van je dat je het toch een tijdje hebt volgehouden.
    Gelukkig hebben wij als consumenten toch nog macht. Hopelijk zullen veel mensen zich bedenken voor ze in zee gaan met dit soort bedrijven. Geen haar op mijn hoofd die er nu nog aan denkt om ooit maar iets bij Zalando te gaan kopen.. Bah bah bah!!
    In ieder geval wil ik je ook hartelijk danken voor je moedige beslissing om dit naar buiten te brengen. Laten we hopen dat het ook concreet effect zal gaan sorteren.
    Verder wens ik iedereen alle goeds!

    • Beste Jorik, excuus voor de late reactie. Ik was in de veronderstelling dat ik overal een berichtje had achtergelaten. De situatie visueel voorstellen is moeilijk. Ik heb met ex-gevangenen in een zeepfabriek in Nieuwegein gewerkt, in grote sorteercentra van de post in Amsterdam Zuidoost en op tal van andere plekken om wat financiële speelruimte te creëren. Dat vind ik geen probleem, ik wil er alleen mee zeggen, dat ik nergens zeer slechte arbeidsomstandigheden heb aangetroffen en dat hier in Berlijn voor mij een nieuwe wereld openging; de onderwereld. Gelukkig is Berlijn zelf een heerlijke stad en ligt deze onderwereld ook ver weg van het “Berlijnse leven”. Het naar buiten brengen van mijn ontdekking wilde ik altijd al, maar ik wist nog niet precies wanneer en hoe. Ik geloof dat ik al ergens heb geschreven dat de ZDF-reportage de aanleiding was om over mijn ervaringen te berichten. Ik hoop wel dat ik niet al te veel overkom als een “arm slachtoffer”. Ik kon na mijn ontslag via het uitzendbureau meteen terecht als bijrijder bij een bedrijf dat kopieermachines en fruitautomaten in Berlijn en wijde omgeving bezorgt. Ook heb ik ervaring opgedaan als bijrijder in een brouwerijauto en zo kan ik nog wel even doorgaan. Overal werkte ik samen met leuke, Berlijnse collega’s. Dat waren heerlijke ervaringen om Berlijn eens van de andere kant te zien en de schoenendozen snel te vergeten. Dat is niet ironisch bedoeld, ik heb echt op tal van andere werkplekken met prettige collega’s samengewerkt.

  11. Pingback: Dus u besteld wel eens wat bij Zalando omdat het zo lekker goedkoop is? | Spreuk van de dagSpreuk van de dag

    • Dat hoop ik. Het is ook niet mijn intentie om Zalando kapot te maken of iets dergelijks (dat was wel zo op het moment dat ik die hal verliet, maar daarom heb ik er dus toen nog niet over geschreven). Als ze gewoon goed, normaal voor hun personeel zorgen, dan heb ik mijn doel bereikt. Niets meer of minder.

  12. Heb ook een paar maanden bij Home24 stage gelopen, zo te merken vlak nadat jij was vertrokken. Hoe daar met de contracten van mensen wordt omgegaan is inderdaad bizar. Ze trekken Nederlanders, Fransen en ook Duitsers uit het hele land aan die speciaal voor die baan naar Berlijn verhuizen, om vervolgens elke maand een grote ontslagronde te houden. En na een week (als de verkoopcijfers weer ietsje beter werden), werden er weer net zoveel mensen aangenomen. Maar ondertussen hebben ze het leven van heel veel mensen en gezinnen wat aangedaan, zo niet kapot gemaakt. En ik hoorde exact dezelfde verhalen van onze collega’s bij Zalando. Nietsontziend bedrijf dat Rocket Internet.

  13. Op de een of andere manier heb ik altijd een onbestendig gevoel gehad bij Zalando, en er nog nooit iets besteld. Hierom dus, blijkbaar. Hulde, dat je dit naar buiten durft te brengen!

    • Klopt. In de reportage zag ik dat het bedrijf miljoenen investeert in dit soort reclame op internet. Ja, ironisch genoeg zoekt “het systeem” nu mijn blog uit om reclame voor Zalando te maken. It’s a strange world, om er maar een cliché tegenaan te gooien.

    • Beste Thomas, onder het motto “beter laat dan nooit” nog bedankt voor de reactie. Amazon heeft er in de Duitse media behoorlijk van langs gekregen. De misstanden haalden alle journaals. De reportage over Zalando verscheen echter niet op het veel bekeken ARD maar op ZDF-Zoom. Dat is een onderdeel van ZDF en heeft een vrij beperkt aantal kijkers. Daarom dacht Zalando waarschijnlijk “we zijn de dans ontsprongen”, totdat ik toevallig die reportage vond en ook nog eens uit eigen ervaring erover kon berichten. Dat betekent dat de misstanden bij Zalando in Duitsland niet zo bekend zijn als die van Amazon. Dat merk ik ook als ik er met Duitsers over spreek. Iedereen weet alles van Amazon maar niet iedereen weet alles van Zalando. Ik moet wel zeggen dat de meeste Duitsers niet verbaasd reageren dat er bij Zalando ook van alles mis is. Wel reageren ze verbaasd als ik vertel wat ik daar heb meegemaakt. Hoewel verbaasd niet het juiste woord is, het is eerder geschokt.

  14. het is naief om dit soort zaken exclusief aan Zalando of Amazon op te hangen. Het is deel van de Duitse zakencultuur. Angst en onderdrukking zijn gemeengoed in Duitsland en een manier om het volk onder de duim te houden. Zo is het verplicht om een sluitende levensloop te kunnen laten zien als je ergens solliciteert. Alles wordt nagetrokken en je kunt je dus geen misstap permitteren, want dan val je buiten het systeem. En het systeem is redelijk waterdicht, dus einde carriere in dat geval.

    Woon zelf al 8 jaar in Duitsland, heb internationaal management en bedrijfskunde gestudeerd en voor enkele Duitse bedrijven gewerkt. Ik zeg: nooit meer. Wonen; ja. Werken: nee!

    • Bedankt voor de reactie. In Duitsland heerst zeker een andere cultuur dan in Nederland, dat is waar. Angst en onderdrukking mogen een gemeengoed zijn, maar Zalando en Amazon staan in mijn ogen niet voor de norm van “werken in Duitsland”. Niet voor niets maken zowel de ZDF als de ARD een reportage over dit onderwerp. Ik heb ook bij andere Duitse bedrijven gewerkt als “ongeschoolde kracht”(verschillende brouwerijauto’s in Berlijn, transport zware goederen en het transport van lijkkisten) maar dat is in de verste verte niet te vergelijken met het arbeidsklimaat bij in ieder geval Zalando. Amazon ken ik alleen uit de documentaire.

  15. Dank! Met interesse gelezen! Großbeeren – ik kende die plek vooral omdat er tijdens WOII een strafkamp stond voor dwangarbeiders. De inkoppertjes ‘niks verandert’ en ‘de geschiedenis herhaalt zich’ kon je zelf ook bedenken.

    • Daar kan ik geen uitspraken over doen (ik lijk wel een politicus). Ik heb hier een periode in loondienst gewerkt en ik weet dus niet hoe ze met stagiaires omgaan. De naam van dit bedrijf heb ik vooral genoemd vanwege hun methode om, wanneer het uitkomt, gewoon een groep mensen van de ene op de andere dag op straat te zetten. Nu ik dit zo schrijf, kan ik er natuurlijk wel iets over zeggen. Persoonlijk zou ik er niet voor kiezen om stage te lopen bij een bedrijf, dat van de ene op de andere dag gewoon een groep mensen op straat zet, als een donderdag bij heldere hemel.

  16. bol.com werkt ook samen met docdata; contract zelfs met vijf jaar verlengd. Grote verzendhuizen zijn uitbuiters! Ik koop liever bij kleinere bedrijven die ook eerlijk aangeven dat het misschien een week duurt voordat de bestelling verwerkt is…..heb ik geen moeite mee en geeft mij toch een beter gevoel.

    • Hoi Wouter,
      Zo denk ik er ook over. Vanavond zal ik nog een berichtje op mijn blog zetten over de enorme aandacht voor mijn bijdrage. Daar zal ik o.a. ook in vermelden dat docdata ondertussen contact met mij heeft opgenomen n.a.v. de misstanden die ik naar buiten heb gebracht.

  17. Ik heb een paar zomers geleden bij docdata in een magazijn gewerkt, en werd heel normaal behandeld. Weet niet wat er de afgelopen jaren veranderd is natuurlijk. Feit blijft dat de consument alles zo goedkoop mogelijk wil aanschaffen en zodoende dit soort activiteiten in stand blijft houden. Ik denk dat de meesten die reageren op dit artikel wel een product van Zalando, bol, zara, bershka, h&m etc thuis heeft dus we helpen er met zn allen aan mee. Om maar te zwijgen over de Iphones, Ipads en Ipods die door chineesjes in elkaar geplakt worden in t verre oosten.

    • Beste Rob, bedankt voor de reactie. Ik weet natuurlijk alleen wat zich in het magazijn in Großbeeren afspeelde. Het koopgedrag van “de consument” beïnvloeden lijkt me heel moeilijk. Mijn opzet was het om de consument even aan het denken te zetten, om ze een kijkje achter de schermen te geven.

  18. Pingback: Veel aandacht voor artikel over Zalando | Allard van Gent

  19. Hoi Allard, ook ik heb hier met walgen naar gekeken. Ook ik had geen idee hiervan. Ook ik heb dit gedeeld op facebook. En geeft mij een reden om toh verder te kijken, zeker nu ik de reacties heb gelezen van andere bedrijven. Ondanks mijn walgen van het verhaal vind ik toch dat je dit mooi hebt verwoord. Het lijkt er op dat dit de trigger is waarom je zoveel reacties hebt gekregen.

    • Hoi Rik, bedankt. Misschien komen hierdoor nog meer ervaringen bovendrijven. De hoofdzaak is dat het een keertje wordt gelezen. Meer dan deze ervaring opschrijven kan ik ook niet. Hopelijk is het voor veel mensen “stof tot nadenken”.

  20. Pingback: Zalando winstgevend maar ….. | Miss Mags

  21. Pingback: Voor een dubbeltje op de eerste rang | Gielingh.com

  22. als het zo slecht is kan je altijd je ontslag zelf nemen…je moet maar een of andere opleiding gaan volgen bij de VDAB. Als je er blijft zal het wel beter verdienen dan wat je anders zou krijgen met een uitkering zeker?

    • Beste Habba, bedankt voor de reactie. Aan ontslag nemen heb ik zeker gedacht, maar als je dan opeens ontslagen wordt, dan lukt dat natuurlijk niet meer. Volgens mij heb ik dat ook duidelijk opgeschreven. Ik weet niet wat je verdient als je er blijft noch weet ik niet waarom ik een opleiding bij de VDAB zou moeten volgen.

  23. Top dat je dit naar buiten brengt en dat er zoveel aandacht voor is. Het is ongetwijfeld een belangrijke bijdrage aan de verandering die we willen zien. Belachelijk dat dit soort dingen gebeuren, zo ontzettend jammer.
    Uit de manier waarop je je verhaal schrijft en reageert op reacties van anderen spreekt een hele mooie attitude. Knap man! Lekker doorgaan zo 🙂
    En op tegenlicht zijn er twee mooie afleveringen van hoe het helemaal anders kan!
    http://www.uitzendinggemist.nl/afleveringen/1323461
    http://www.uitzendinggemist.nl/afleveringen/1327014

  24. Pingback: Dus u besteld wel eens wat bij Zalando omdat het zo lekker goedkoop is? | Spreuk van de dag

  25. Verschrikkelijk verhaal. Verwachten dat de consument dit oplost door niet meer te kopen bij Zalando en consorten is echter zéér naïef. Om dit soort gedrag bij bedrijven te veranderen heb je een politieke lobby en publiciteit nodig.

    Daarnaast is natuurlijk de vraag of het reëel is dat consumenten hun gedrag aanpassen op basis van wat gebeurd binnen niet-transparante bedrijven. Volgens mij is het veel logischer dat dit soort praktijken via een juridische weg verboden zijn/worden en dat justitie dus op basis van berichten als deze kan ingrijpen.

    • Beste Jochem, zelf hoop ik dat de consument zich wat bewuster wordt van zijn aankopen en dat de media blijven berichten over misstanden. Ik denk dat weinig mensen wisten wat zich achter de schermen van Amazon afspeelde. Wat dat betreft ben ik blij dat er journalisten zijn die hier achteraan gaan, zoals de journalist van de ZDF. Door zijn reportage besloot ik ook aandacht aan de genoemde arbeidsomstandigheden te besteden.

  26. Dat zulke praktijken überhaupt mogelijk zijn, is heel erg. Dat zal ik nooit ontkennen.

    Het is alleen erg ‘jammer’ dat je jezelf nogal in een slachtofferrol stopt terwijl je claimt slechts een overzicht van de feiten weer te willen geven.
    Naast het feit dat het stuk echt ENORM slecht geschreven is waardoor het een warboel van details wordt.

    Nogmaals: schande dat dit de realiteit is, maar op deze manier te werk gaan is verre weg de slechtste oplossing.

    • ´Bedankt voor de reactie. Als ik het beter had kunnen schrijven, dan had ik dat natuurlijk gedaan. Ik moet erbij vermelden, dat ik niet de intentie had er een stilistisch meesterwerk van te maken. De inhoud moest op de voorgrond en volgens mij is dat gelukt. De boodschap is overgekomen. Die slachtofferrol heb ik er niet in gelezen. Dat het artikel je toch aan een slachtofferrol doet denken, daar heb ik natuurlijk geen invloed op.

  27. Helemaal top dat je hier een blog aan hebt gewijd. Aan alle reacties te zien wordt het goed gelezen en dat is niet meer dan terecht. Ik hoop dat een nieuwssite o.i.d dit oppakt, zodat er meer aandacht aan besteed wordt. heb je wel eens gedacht aan het TV programma Radar?

    Groetjes
    Teachless

    • Bedankt voor de reactie. Het “probleem” is dat Zalando met een persverklaring is gekomen en vertelt hoe goed de werknemers het nu hebben. Destijds, anderhalf jaar geleden, waren de omstandigheden volgens Zalando inderdaad niet goed. Ze noemen het een soort opstartproblemen. Ik twijfel er zeer aan of de omstandigheden echt zijn verbeterd, omdat de ZDF-documentaire uit de zomer van 2012 stamt. Mij gaat het erom dat het bedrijf van begin af aan meer dan voldoende financiële middelen had om het personeel onder normale omstandigheden te laten werken. Dat hebben ze niet gedaan. En daar mag je het bedrijf op afrekenen. Ik hoop ook dat veel mensen dit bedrijf als “fout” zien, want ze zijn op een onmenselijke manier met arbeidskrachten omgegaan.

      • Ik denk zeker dat een bedrijf daarop afgerekend kan en mag worden en hoop dat er snel een einde komt aan deze manier van werken. Ik denk dat het goed is om opnieuw te laten bekijken in hoeverre de beloofde verandering is toegepast.
        Ik denk dat alleen de “toezegging” dat er verbeteringen gaande zijn niet voldoende is.

        Groetjes
        en veel succes
        Teachless

      • Bedankt voor de reactie. Je haalt me de woorden uit de mond. De ZDF-documantaire (die 2 dagen na mijn publicatie opeens niet meer beschikbaar was op de ZDF-website?!) met alle misstanden stamt namelijk uit juli 2012. Ik werkte er een jaar eerder. Het is daarom zeer de vraag of er nu inderdaad verbeteringen zijn. En ik vind het geen verbetering om de medewerkers opeens een gratis appel te geven (lees persverklaring van Zalando).

  28. Schaam me best voor het feit dat ik nu in Duitsland woon, hoewel…. welk land kan nog zijn handen in onschuld wassen? Heb het artikel inmiddels gedeeld op Facebook en meerderen volgen. Publieke aandacht werkt, kijk maar naar Ikea… daar is inmiddels veel ten goede veranderd. Dank dat je dit aan de kaak stelt.. succes met het voortzetten van dit soort misstanden. Hartegroet

      • Beste Leonie, bedankt voor de reactie. Ik denk ook dat niet alleen Zalando zich aan dit soort praktijken schuldig maakt. Ik werkte toevallig bij dit bedrijf en daardoor komt hun naam in de schijnwerpers. Ze representeren een nieuwe manier van snel geld verdienen, koste wat het kost. Ik denk niet dat het typisch Duits is. Het is een tendens die wereldwijd toeneemt. Dat we ons dan moeten schamen dat we op deze wereld wonen, dat vind ik te ver gaan. Dat dit soort bedrijven zich moet schamen, ja, dat vind ik wel.

    • Bedankt voor de reactie. Wie heeft er geen spullen gekocht. Dat kan je ook niemand kwalijk nemen. En na mijn bericht zijn er zeker nog heel veel mensen die er spullen kopen. Ik kan me niet voorstellen dat ze door mijn toedoen in de magazijnen nu extra pauzes inlassen of mensen naar huis sturen, omdat er geen orders meer uit België en Nederland komen. Hoewel…

  29. Deze werkethiek is typerend voor alle gebieden in de voormalige DDR. Ik heb zelf in Leipzig gewoond en ook onder dit soort omstandigheden bij een tv-winkel gewerkt. Of het nu Berlijn, Dresden, Leipzig is of een andere stad. Je kunt de mensen hier, inclusief werknemers uit andere Oostbloklanden, als speelballen gebruiken zonder dat ze er tegen in opstand komen. De mensen zijn al blij dat ze werk hebben. Het is natuurlijk ook gewoon typerend voor Duitsland als land. Duitsland is verworden tot het China van Europa met lage lonen, slechte werkomstandigheden en lange werktijden. Het is geen wonder dat Duitsland als enige land in Europa nog geen last heeft van de crisis. Eigenlijk moet er tegen een land dat termen als ‘1 Euro-job’ hanteert, keihard opgetreden worden. Maar ja, die crisis he. De angst regeert!

    • Bedankt voor de reactie. Het is inderdaad typerend, maar gelukkig nog niet aan de orde van de dag. Ik heb nog een tijdje bij Momox in “Neuenhagen bei Berlin” dozen met gebruikte boeken en cd’s gecontroleerd op hun waarde. Die gebruikte spullen werden dan weer doorverkocht. Dit werk deed ik in net zo’n grote hal als Zalando, ook met voormannen en ook met ploegendienst. Alleen werd je hier als een normaal mens aangezien. Dat was wel een verademing. Je werd niet aangebruld en geïntimideerd. Natuurlijk werd er wel wat gezegd als je te veel zat te ouwehoeren, maar dat lijkt me heel normaal. Bij Momox waren het geen luxe werkomstandigheden, maar ik ben wat dat betreft wel wat gewend. Na Momox kreeg ik vertaalwerk, onder perfecte werkomstandigheden, namelijk hier bij mij thuis.

  30. Bedankt voor je bijzonder interessante blog, mijn vriendin koopt regelmatig bij Zalando, en als zelf “uitbater” zijnde van een webshop, is het mij volledig onbegrijpelijk hoe een reus als Zalando dit kan. Nu weet ik hoe.
    Maar kan iemand me helpen wie de grote geldschieters zijn achter Zalando of Home24 zoals beschreven in de blog?
    dit omdat er binnen de motorsport branche een gelijkaardige REUS alla Zalando uit het niets is opgedoemd. Miljoenen Euro’s aan voorraad, gratis verzending & retour, ongelooflijk gekke prijzen, schandalig veel reclame, volle bak google adwords, eigen merken, per land een nieuwe webshop, etc … ge gelijkenissen zijn enorm. En zopas een gigantisch magazijn geopend met meer dan 100 personeelsleden.
    Maar ze maken het ons, als eerlijke verkopers met “duur” personeel verschrikkelijk moeilijk.
    Daarom wil ik graag meer weten, want hierachter zit gewoon 100% dezelfde manier van werken als Zalando. Onze sector heeft het door de crisis al extra moeilijk en met de komst van hun zijn binnen de Benelux alleen al 35 grote motorzaken gesneuveld, en nog veel in grote problemen. Niet dan hun van alles de oorzaak zijn, maar het doet er zeker geen goed aan.Wij doen het gelukkig lang niet slecht, maar hun manier van werken is zo aggresief dat ik er als zaakvoerder een beetje radeloos van geworden ben en toekomst zeer somber bekijk.

    alvast bedankt

    • Bedankt voor de reactie. Ik begrijp de vraag. Mijn probleem is het arbeidsklimaat wat ik aan den lijve mocht ondervinden maar natuurlijk creëren dergelijke bedrijven ook een oneerlijke concurrentie, daar ben ik het mee eens. Het vereist veel creativiteit om in dezelfde branche ook goede zaken te doen, maar wie weet. Het woord creativiteit wordt bij dergelijke bedrijven namelijk zeer klein geschreven, hoewel ze natuurlijk het tegendeel pretenderen. Terug naar de vraag. Ik kopieer een stukje uit het bericht van het magazine Quote: Zalando komt uit de koker van het Duitse Rocket Internet, dat eerder een couponsite wist te verkopen aan Groupon, en onder andere een website opzette waar mensen hun huis kunnen verhuren aan toeristen, Wimdu. De beursgenoteerde Zweedse investeer Investment AB Kinnevik is de belangrijkste geldschieter van Rocket.

  31. Hoi Allard,

    Met verbazing naar de 2 docu’s zitten kijken, brrr arme mensen. Toch zijn dit soort praktijken helaas ook in Nederland, met name bij bedrijven die voor de supermarkt produceren met ‘hamsters’ in de reclame ;-). Hoge werkdruk, geen zekerheid op vast werk, vaak afgebeld, werkdruk opvoeren om overwerken te voorkomen.

    Ik ga dit op mijn FB weer plaatsten, om nog meer aandacht te generen.

  32. Pingback: Gebruik social media goed en voorkom reputatieschade |

  33. Hoi Allard,

    Goed artikel, gedurfd dat je het aan het licht durft te brengen. Ik werk bij een distributiebedrijf waar zelfde praktijken zich voordoen maar onze collega’s houden ook hun mond dicht omdat ze anders zonder werk komen te zitten. Misschien dat dit in de toekomst ook nog naar buiten komt.

    • Hoi Yolanda,

      Bedankt voor de reactie. Het is inderdaad de angst om je baan te verliezen die mensen ervan weerhoudt om misstanden aan de kaak te stellen. De eerste weken in dat magazijn dacht ik ook “niet reageren, wees blij dat je werk hebt”. Daarom vond ik het ook goed dat de Duitse televisiezenders ZDF en ARD veel aandacht aan dit onderwerp besteedden. Vooral de ZDF-documentaire was voor mij een bevestiging van mijn eigen ervaringen.

  34. Dag Allard,
    Helaas zijn deze Duitse, laat ik het netjes houden, praktijken van alledag.
    Als jonge jongen keek ik al met zeer grote interesse naar de documentaire ‘Ganz Unten’ van Günter Wallraff. Las ook zijn boek ‘Ik Ali’ die over dezelfde ervaringen ging als de documentaire beschreef. Wallraff beschreef toen al hoe buitenlandse arbeidskrachten slecht werden behandeld in een staalfabriek. Werkzaamheden verrichten in zeer barre omstandigheden.
    Recentelijk in 2008 gaat Wallraff bij Weinzheimer Brot werken. Een broodfabriek die werkt voor de Lidl. Wederom slechte salaris en slechte omstandigheden.
    Toen ik de ZDF documentaire vorig jaar zag verbaasde de omstandigheden bij Zalando mij dus niet.
    Wallraff toont dit al jaren aan. Ook bij concerns als McDonalds en Starbucks.
    Allard? Mag ik nu niet meer naar de Lidl? Mag ik nu niet meer naar de Mac?
    Allard? Moet ik nu Zalando en Amazon en Bol.com links laten liggen?
    Allard? Laat ik dan ook een bezoekje aan Ikea schieten? Zij buiten arme mensen uit in Aziatische landen. Nog steeds, ondanks kritiek.
    Allard? Dit bericht tik ik op een Ipad. Inderdaad, geproduceerd bij Foxconn. De grootste slavendrijvers van Azië. Volgende keer maar weer een briefje met gerecycled papier en duurzaam houtpotlood naar jouw adres sturen?
    Las van de week dat er nu op dit moment meer slavernij dan ooit is op deze wereld. Triest.
    Je hoeft geen linkse of rechts denker te zijn om dit triest te vinden, want het is triest.
    Bedankt voor je aandacht Allard. Ga ik nu een kopje koffie drinken van mijn nieuwe Philips Sarista apparaat. Zou dit bakkie wel zuivere koffie zijn…?

    • Dag Jan,

      Bedankt voor de reactie. Iedereen mag naar de Lidl, naar Ikea en de Mac. Ook mag iedereen spullen kopen bij Zalando, bol.com en Amazon. Het doel van mijn bericht was een stukje bewustwording over te brengen en niet om mensen te verbieden om spullen ergens te kopen. Evenmin wil ik bedrijven verbieden om schoenen of meubels te verkopen. Maar hoe meer mensen beseffen dat de arbeidsomstandigheden bij een aantal bedrijven miserabel zijn en dat er in Aziatische landen veel mensen worden uitgebuit, hoe beter. Dit kan leiden tot een iets bewuster koopgedrag. Als het een iets bewuster koopgedrag oplevert, dan is dat in mijn ogen al een goede zaak. Je ziet ook dat sommige bedrijven transparanter worden en “eerlijker”, om op die manier klanten te trekken. Dat juich ik alleen maar toe. Dan smaakt de koffie uit het Sarista apparaat in de toekomst wellicht nog lekkerder.

      • Bedankt voor je snelle reactie
        Vind het zeer fijn dat je aandacht besteed aan deze zaak.
        Werk zelf in een bedrijf met zeer slechte omstandigheden.

    • Heel terecht hoor Jan maar reeds jaren kies ik – dank zij deze getuigenissen- veel bewuster wat wel en niet! En geloof me: er zijn veel meer ethisch verantwoorde bedrijven dan we denken! Maar dit weet jij ook natuurlijk!
      Met dank
      Clemence

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.