“Cees Nooteboom over de Duits – Nederlandse verhouding”. Zo luidde de titel boven het bericht in het programmablad van cultureel centrum Bilderhaus in Gschwend. De titel was afkomstig van de organisatoren. Deze mensen hadden een interessant programma in elkaar gezet. Een lokale krant berichtte over deze bijzondere avond en deze lokale krant kondigde duidelijk aan dat de avond over de Duits- Nederlandse verhoudingen zou gaan.
Eén iemand wist echter niets van dit boeiende programma en dat was Nooteboom zelf. Dit vertelde hij al meteen aan het begin van de avond. Hij wilde niet over de Duits – Nederlandse verhouding spreken, maar over zijn nieuwe boek Brieven aan Poseidon. ‘Over die Duits – Nederlandse verhouding is al genoeg geschreven en gezegd. Het wordt vanavond geen politieke avond.’ Zo, de schrijver had gesproken. Dat sierde hem, ondanks het stille gemopper onder de aanwezigen. Niemand mopperde hardop, en terecht. De schrijver bepaalt de avond, niet de organisatie.
Voor mij was het verloop van de avond redelijk saai, want Nooteboom las ruim drie kwartier verhalen voor die ik de afgelopen dagen al had gelezen. Maar ik liet me meevoeren in zijn vragen aan Poseidon en dat beviel goed. Na afloop vroeg ik hem of hij zijn eerste gedichtenbundel De doden zoeken een huis (1956) wilde signeren. Nooteboom reageerde verrast. Natuurlijk had hij er niet op gerekend dat een Nederlander in Gschwend met zijn allereerste gedichtenbundel op de proppen zou komen. Het was het boekje dat ooit door de Nederlandse regering werd bekroond met de reisbeurs 1955.
Cees Nootebooms eerste dichtbundel “De doden zoeken een huis”
Voor de liefhebbers; de oorspronkelijke titel luidde Kleine cantate van het voortdurend overlijden, aldus de tekst op de laatste pagina. Dit dunne boekje kocht ik onlangs bij de Slegte in Antwerpen, het was het allerlaatste gebruikte exemplaar.
‘Dat is ook een bekende essayist’, zei Nooteboom. ‘Leeft hij nog?’
Ik keek hem verbaasd aan. Over wie had hij het? Hij wees op de met pen geschreven naam onderaan op de eerste bladzijde; Georges Wildemeersch. Ik had die naam ook wel gezien, maar er verder geen aandacht aanbesteed. Voor mij was het de naam van de vorige eigenaar van het boekje, niet meer dan dat.
‘Toevallig dat ik juist dat boekje in handen heb’, zei ik.
‘Of misschien ook niet’, liet ik er op volgen. De dichter grijnsde.
Al met al was het zeker de moeite waard om naar Gschwend af te reizen. Zo sprak ik in de trein tussen Berlijn en Nürnberg bijvoorbeeld nog enkele uren met een kinderpsychiater uit New York. Hij was op weg naar een Volksmusikfestival in het Oostenrijkse Gmunden. We spraken over drugsproblemen van kinderen in New York City, over Cees Nooteboom, Zalando, Woody Allen, Udo Jürgens (Ich war noch niemals in New York) en nog zeker honderd andere onderwerpen. De situatie was absoluut interessant en deels ook absoluut absurd. Weken later heb ik nog tevergeefs contact gezocht met de kinderpsychiater. Misschien is hij wel in Gmunden gebleven.
Kleine update: Cees Nooteboom ontmoette ik later dat jaar in Berlijn- Hij was te gast in het Berliner Ensemble. Ook die avond legde ik vast op dit blog en wel onder de titel ‘Verhalen over vertalen‘.
Rond de 20.000 “visitors” en circa 25.000 “views” trok mijn bericht over Zalando tot nu toe. Dat vermeldt althans de pagina van WordPress met de statistische gegevens, die bij dit blog horen. Mijn grote dank gaat uit naar iedereen die heeft bijgedragen om de inhoud op internet te verspreiden en/of er op een eigen website over heeft geschreven. Ik hoopte op veel aandacht, maar op zo veel aandacht had ik niet gerekend. Vooral door de aandacht van geenstijl.nl en joop.nl was het hier aangenaam druk. Ik ben blij dat de beschreven arbeidsomstandigheden nu bij veel mensen bekend zijn, want het blijft in mijn ogen een ernstige situatie. Nu heb ik opeens het gevoel dat ik veel meer mensen „aanspreek“ dan normaal en dat ik op mijn woorden moet letten. De werking en vooral de impact van internet blijft mij nog steeds verbazen.
Ik heb geprobeerd zo veel mogelijk te reageren op reacties. Vandaag heeft het bedrijf Docdata persoonlijk contact met mij opgenomen en aangeboden om de misstanden te bespreken. Ik ga natuurlijk op dat aanbod in, omdat ik graag zie dat er het een en ander wordt veranderd. Natuurlijk is er nu nog niets veranderd, is er alleen het eerste contact. Dat zie ik in ieder geval als een eerste positief effect. [UPDATE 24 FEBRUARI, 22:55 uur: In eerste instantie heb ik toegezegd om met Docdata om tafel te gaan zitten. Het was een spontane reactie op de dag dat ik mijn artikel publiceerde. Nadien rezen bij mij al snel de twijfels of dit wel een goed idee is. Wat heb ik daar te zoeken, wat kan ik daar bereiken en vooral, kan dit misschien tegen mij gebruikt worden, waarom ga ik met mensen om tafel zitten die verantwoordelijk zijn voor de drama’s die ik in dat magazijn heb beleefd? Kortom, ik zal morgen beleefd laten weten om bij nader inzien geen gebruik te maken van het aanbod, omdat ik de zin er niet van inzie. Als de omstandigheden verbeterd zijn, waar ik eerlijk gezegd ook mijn twijfels bij heb – de ZDF-reportage is slechts 6 maanden oud – dan zijn er genoeg wegen om dit kenbaar te maken. Ik ben daarvoor niet de aangewezen persoon]
Morgen ben ik onderweg naar Gschwend om een lezing van Cees Nooteboom bij te wonen, de schrijver die vooral dichter is en dit jaar tachtig jaar wordt. Nu denkt de lezer, waar heeft hij het nu in godsnaam over. Inderdaad, dat heeft absoluut niets te maken met mijn artikel over Zalando, maar doordat ik de helft van de dag in een trein zit, gaat het mij niet lukken om morgen snel op eventuele reacties te reageren. Nu ik mijn ervaring heb neergezet en er zo veel aandacht voor is, wil ik namelijk ook betrokken blijven bij dit onderwerp. Als ik er genoeg tijd voor kan vrijmaken, dan zou ik graag zelf de huidige stand van zaken in het magazijn van Zalando willen bekijken. Ook zou ik graag met mijn voormalige collega’s uit het magazijn willen praten. Of dat allemaal lukt, dat hangt van mijn beschikbare tijd af. Mede daarom heb ik via dit blog om aandacht gevraagd, zodat de Nederlandse media zelf dit onderwerp kunnen oppakken. Natuurlijk ben ik daarbij graag behulpzaam. Ik zou bijvoorbeeld de mensen willen spreken die ik in het artikel opvoerde. De kans is groot dat ze nog bij hetzelfde uitzendbureau werken. Destijds vertelde ik “de man van boven de 50” al dat ik hier “ooit” eens iets over zou schrijven. Ook vertelde ik hem dat ik me vaak een soort Nederlandse Günter Wallraff voelde. Dat gevoel is na vandaag weer helemaal terug.
(Scroll naar beneden voor een update uit 2015 en 2016, onderaan deze bijdrage.)
Eindelijk heb ik op internet een reportage over de praktijken van internetshop Zalando ontdekt en wel van de Duitse zender ZDF (zie onderaan). Het verbaasde me al langere tijd dat hierover zo weinig te vinden was. De beelden in de reportage roepen bij mij weer herinneringen op die ik liever niet had. Ik herkende de bewaker in de documentaire, waarin een medewerker met verborgen camera aan de slag gaat in hetzelfde logistiek centrum in Großbeeren (onder Berlijn) waar ik ook werkte. Op een gegeven moment worden de journalisten van ZDF lastig gevallen door het security personeel van Zalando, terwijl de ZDF-journalist gewoon buiten de hekken staat. Die scene is typerend voor het arbeidsklimaat bij Zalando; angst en achterdocht. Wat ik bij Zalando heb meegemaakt, dat was voor mij langere tijd daadwerkelijk met geen pen te beschrijven, omdat je al snel de neiging hebt om wraak als uitgangspunt te nemen. Nu, bijna anderhalf jaar na dato, kan ik er zonder wraakgevoelens over schrijven. Nu zie ik het ook als mijn plicht als journalist om dit aan de orde te stellen.
Uitbuiting hoge werkloosheid
Nadat ik in 2011 een paar maanden in Berlijn woonde, heb ik via een uitzendbureau enkele weken in het Zalando-magazijn in Großbeeren gewerkt. In mijn leven werkte ik vaak in magazijnen en fabrieken, maar wat ik bij Zalando beleefde, dat overtrof echt alles. Voor € 07,01 bruto per uur waande je je in een streng bewaakte gevangenis met kleding en schoenen. Al vanaf de eerste werkdag deugde je niet. Je was of te snel, maakte daardoor fouten en moest het dus rustiger aan doen. Of je was te langzaam. Er bestond geen tussenweg. Wat je ook deed, je moest eenvoudig accepteren dat je niet deugde en alles wat je deed verkeerd was. Dit werd je niet verteld, dit werd je op zeer dreigende toon door in zwarte kleding gestoken medewerkers in je oren gebruld. Deze voormannen, die onder de uitzendkrachten zwarte raven werden genoemd, genoten er onder elkaar zichtbaar van als ze weer iemand naar huis hadden gestuurd. Iedereen zag het en niemand durfde zijn mond open te doen. De meeste uitzendkrachten hoopten op een vast contract bij Zalando en dus werd er gezwegen, uit angst. Ik stond enkele weken lang aan de lopende band om samen met collega-uitzendkrachten de bekende Zalando-dozen in te pakken. Je was verplicht om op iedere doos je initialen te schrijven, zodat de bandcontroleur snel kon traceren wie een doos niet juist had ingepakt. Deze bandcontroleurs zijn jonge jongens die er niet vies van zijn om eens lekker te jennen en te treiteren. Begrijp mij goed, dit was niet gewoon een grapje uithalen of zoiets dergelijks. Ter illustratie; ooit werd ik een keer door een stel koks in een grootkeuken bij wijze van grap in een met water gevulde kookketel gestopt. Het was de laatste dag en dan gebeuren dat soort dingen. Ik kon er om lachen, want ik ben altijd wel in voor een geintje.
Onmenselijke toestanden
Maar wat hier bij Zalando gebeurde, dat is van totaal andere orde. Ik heb volwassen kerels van boven de 50 vernederd zien worden op een manier die ik in mijn leven nooit meer zal vergeten. Ik heb gezien hoe een jonge jongen ’s nachts in de ijzige kou naar buiten werd gestuurd, omdat hij ziek was. Het busje van het uitzendbureau zou pas om 06:00 uur komen. De jongen heeft uren door de nacht gezworven, omdat hij geen station kon vinden. En zo kan ik nog wel even door gaan met het noemen van anekdotes die echt verschrikkelijk zijn. Verschrikkelijk, omdat ik het hier over mensen heb die graag willen werken en er bewust niet voor kiezen om een uitkering aan te vragen. Uitgerekend deze groep mensen werd en wordt hier in Berlijn nog steeds op een mensonterende wijze uitgebuit door bedrijven zoals Zalando. In de Duitse documentaire wordt ook duidelijk waarom het bedrijf een locatie uitkiest waar de werkloosheid enorm hoog is en vakbonden geen rol van betekenis meer spelen. Terug naar de situatie in de hal. En public worden je initialen door deze ruimte geschreeuwd, vervolgens word je geacht om heel snel naar voren te komen. Ik heb ooit een collega van mij, een hele vriendelijke man met wie ik in de pauze praatte over zijn kinderen en zijn kleinkinderen, met gebogen rug naar voren zien lopen, bijna zien kruipen, en ik was er getuige van hoe de bandcontroleur zijn haat en woede op deze medewerker losliet. De man, die echt bijna nooit een fout maakte en tot de beste uitzendkrachten behoorde, moest vreselijke scheldwoorden incasseren en hij werd er voortdurend aan herinnerd dat hij binnen no-time ontslagen kon worden. Ik stond op het punt om naar voren te rennen en iets te doen. Ik deed het niet. Deze bandcontroleurs zouden zich in Guantanamo Bay prima thuis voelen en dan overdrijf ik niet. Mijn collega liet het zich allemaal welgevallen, want hij moest van het weinige geld zijn gezin onderhouden. De hoge werkloosheid in Berlijn werkt dit soort omstandigheden in de hand. Als ongeschoolde uitzendkracht ben je in Berlijn het laagste van het laagste. Menig Berlijner kan bevestigen dat de zogenaamde “Zeitarbeitbüros” in de Duitse hoofdstad worden bestuurd door gangsters. Daarover een andere keer meer.
Vernedering aan de lopende band
Het vernederen van medewerkers gebeurde aan de lopende band, letterlijk en figuurlijk. Eén bandcontroleur schreeuwde altijd zo luid, dat iedereen bang voor hem was, zelfs zijn collega’s. De man was er duidelijk trots op. Ook was hij trots op het grote aantal mensen dat hij naar huis had gestuurd. Voor hem was het een sport om op één dag zo veel mogelijk mensen naar huis te sturen. Hoewel ik geen bewijzen heb om een groot aantal medewerkers in het logistiek centrum van Zalando van vreemdelingenhaat te betichten, weet ik vrijwel zeker dat ik om die reden ’s nachts werd weggestuurd, met de mededeling dat ik nooit meer hoefde terug te komen. Dat was mij nog nooit overkomen en ik heb in mijn leven vaak in fabrieken en magazijnen gewerkt. Ik vroeg wat de reden was, want ik werkte normaal als altijd. Ik had echter al achter de schappen met schoenendozen gehoord dat een voorman het voor elkaar wilde krijgen om mij eruit te krijgen. Eerst denk je “dat zal ik wel verkeerd verstaan hebben” maar later blijkt dat het dus toch klopte. Misschien werden er wel weddenschappen op afgesloten, dacht ik nog. De medewerker, iemand waar je op straat liever even omheen loopt, snauwde dat ik mijn werk niet goed deed en moest oprotten. Hoewel ik mijn werk wel goed deed, het uitzendbureau in stadsdeel Neukölln was trots op mij en een ander logistiek bedrijf in Berlijn vroeg zelfs speciaal naar mij als ze iemand nodig hadden die van aanpakken wist, had ik geen schijn van kans om hier iets tegen in te brengen. Bij de uitgang vertelde ik een bewaker, het gebouw heeft erg veel weg van een gevangenis, over dit voorval. Hij dacht dat ik een grapje maakte. Ook het Berlijnse uitzendbureau geloofde mij in eerste instantie niet. Ik werd bij Momox te werk gesteld, ook in een enorm logistiek centrum net buiten Berlijn maar met humanere werkomstandigheden dan bij Zalando.
Duitse media grijpen in
Ik heb lange tijd getwijfeld om hier iets over te schrijven, omdat de haat tegen dit bedrijf nog te groot was. Nadien heb ik nog bij HOME24 gewerkt, een bedrijf dat door dezelfde mensen wordt gefinancierd als Zalando. Bij HOME 24 werd mij oneindig veel vertaalwerk in het vooruitzicht gesteld. Op het moment dat de Nederlandse site online ging, dat was enkele weken nadat mij heel veel werk in het vooruitzicht werd gesteld, werd ik van de ene op de andere dag ontslagen. Ik was niet de enige die er om onduidelijke redenen werd uitgegooid. Ik had het achteraf kunnen weten, omdat het arbeidscontract het toeliet. Het waren arbeidscontracten die net door de legale beugel konden en waarmee het bedrijf dus snel een groot aantal medewerkers kon dumpen. Het is de moeite waard om de ZDF-documentaire over deze internetshops, deze nieuwe manier van snel geld verdienen, eens te bekijken en vervolgens na te denken of het wel een goed idee is om dit soort internetbedrijven te ondersteunen door er producten te kopen. Dat is in mijn ogen het ondersteunen van bedrijven die medewerkers tegen de laagst mogelijke lonen onder zeer slechte arbeidsomstandigheden laten werken.
Let op: vanaf minuut 13:00 – 14:05 bemoeien veiligheidsmensen van het magazijn in Großbeeren zich opeens om niet verklaarbare redenen met de maker van de documentaire. Deze scene illustreert het arbeidsklimaat. Hier de vertaling van deze scene:
Voice – over: Plotseling, tijdens het interview, bezoek van de veiligheidsdienst.
Beveiliger: Doet u a.u.b. die camera weg.
Journalist: Waarom?
Beveiliger: Doet u a.u.b. die camera weg.
Journalist: Waarom?
Voice over: Waarom de beveiliger ons stoort, weet hij blijkbaar zelf niet. Kort daarna komt zijn collega.
Collega beveiliger: Goedendag. Ik heb een vraag. Van welk bedrijf bent u, omdat u het bedrijfsterrein van Docdata met de camera in beeld brengt en dat mag u niet doen.
Journalist: Natuurlijk mag ik vanaf hier filmen. We zijn op openbaar terrein. Wat is uw probleem?
Collega beveiliger: En van welk bedrijf bent u, mag ik dat vragen?
Journalist: Wij zijn van ZDF. Maar wat heeft u dan voor probleem?
College beveiliger: Nou, u filmt het terrein van Docdata.
Journalist: Dat is inderdaad juist. Heeft u hier problemen mee?
College beveiliger Nee, maar het is zoals ik al zei niet gewenst.
Voice -over: We laten ons niet intimideren.
P.S. Momenteel is Amazon in het Duitse nieuws vanwege de arbeidsomstandigheden. Helaas herken ik de schrijnende beelden. Ik ben dan ook zeer verheugd dat de Duitse media hier aandacht aan besteden en ik hoop dat Nederland het voorbeeld volgt. Inmiddels heeft de Duitse minister Ursula von der Leyen zich ook met deze zaak bemoeid.
Bekijk hieronder de schokkende reportage van ARD over de werkomstandigheden bij Amazon, uitgezonden op 14 februari 2013:
Update 2015 en 2016 : op23 maart 2015 kwam Zalando weer negatief in beeld tijdens een reportage van het Duitse televisieprogramma Frontal21. Ook in 2016 was het raak. Lees dus ook “Wat u nog niet wist over Zalando, deel 2“.
Update 2: De volgende documentaire over Zalando (“Die große Samwer-Show – Die Milliardengeschäfte der Zalando-Boys”) won de “Deutscher Wirtschaftsfilmpreis 2015“. Hierin komen ook de oprichters van het bedrijf, de gevreesde gebroeders Samwer, aan het woord:
“Cees Nooteboom over de Duits – Nederlandse verhouding”. Zo luidde de titel boven het bericht in het programmablad van cultureel centrum Bilderhaus in Gschwend. De titel was afkomstig van de organisatoren. Deze mensen hadden een interessant programma in elkaar gezet. Een lokale krant berichtte over deze bijzondere avond en deze lokale krant kondigde duidelijk aan dat de avond over de Duits- Nederlandse verhoudingen zou gaan.
Blog Allard van Gent 